Kimyasal Depolamada Yangın Güvenliği Kuralları

Kimyasal depolama yangın güvenliği, birbiriyle tehlikeli tepkime verebilecek maddelerin ayrı tutulmasına, tutuşturucu kaynakların depodan uzaklaştırılmasına, uygun havalandırma ve söndürme donanımının kurulmasına dayanır. Bunların her biri maddenin güvenlik bilgi formuna göre belirlenir, düzenli kontrolle ve kayıtla sürdürülür. Tek bir önlem değil, bu önlemlerin birlikte işlemesi güvenliği sağlar.

Sahada sorun çoğunlukla büyük eksiklerden değil, küçük alışkanlıklardan çıkar. Boşalan bir varil yerine yeni bir ürün konur, palet koridoru eşyayla daralır, bir söndürücü yerinden alınır ve geri konmaz. Depo ilk kurulduğunda düzenlidir. Yangın riski ise depo zaman içinde "idare eder" hale geldiğinde artar.

Bu rehber, tesis ve İSG yöneticilerinin ve bu işletmelere hizmet veren yangın güvenliği ekiplerinin kimyasal depoda neye bakacağını, hangi sırayla ilerleyeceğini ve hangi hataların denetimde sorun çıkardığını somut adımlarla anlatır. Maddeye özgü sınır değerler için her zaman ilgili güvenlik bilgi formu ve güncel mevzuat esas alınmalıdır.

Kimyasal depoda yangın riskini ne belirler?

Kimyasal depoda yangın riskini belirleyen üç şey vardır: depolanan maddenin tehlike sınıfı, birbirine yakınlığı ve çevredeki tutuşturucu kaynaklar. Madde tek başına tehlikeli olmayabilir. Aynı rafta bir oksitleyici ile bir yanıcı sıvı durduğunda risk başka bir seviyeye çıkar.

İlk iş, depodaki her ürünün tehlike sınıfını bilmektir. Bu bilgi ambalaj üzerindeki etiketten ve ürünün güvenlik bilgi formundan gelir. Etiketleme ve sınıflandırma tarafında Sınıflandırma, Etiketleme ve Ambalajlama (SEA) Yönetmeliği esas alınır. Etiketi okunmayan, bozulmuş ya da başka kaba aktarılmış ürün, risk değerlendirmesinde "bilinmeyen" sayılır ve bilinmeyen madde en kötü varsayımla ele alınır.

İkinci unsur, tutuşturucu kaynaklardır. Elektrik panoları, sıcak çalışma, forklift şarj noktaları, statik elektrik ve sigara içme alışkanlığı bunların başında gelir. Sıcak çalışma gerektiren bakım işi varsa depo boşaltılmadan ya da izin sistemi işletilmeden başlanmamalıdır.

Üçüncü unsur miktardır. Aynı alanda biriken yanıcı madde miktarı arttıkça yangının büyüme hızı ve söndürme zorluğu artar. Bu yüzden "depoya sığıyor" ölçütü yetmez. Miktar, güvenli depolama kapasitesi ve yangın yükü birlikte değerlendirilir. Değerlendirmenin sonucu yazılı olmalı, depoya yeni ürün girdiğinde yeniden gözden geçirilmelidir.

Uyumsuz kimyasallar nasıl ayrı depolanır?

Uyumsuz kimyasallar, birbirine temas ettiğinde ısı, yanıcı ya da zehirli gaz oluşturabilen veya yangını besleyen maddelerdir ve bunlar ayrı alanlarda, mümkünse fiziksel bir engelle ayrılarak depolanmalıdır. Ayrım yalnızca raf etiketine bırakılmamalıdır.

Başlangıç noktası, ürünleri tehlike sınıflarına göre gruplamaktır. Pratikte şu gruplar ayrı yönetilir:

• Yanıcı sıvılar ve yanıcı gazlar
• Oksitleyici maddeler
• Asitler ve bazlar (birbirinden de ayrı)
• Su ile tepkimeye giren maddeler
• Zehirli ve aşındırıcı maddeler

Bu listede en sık gözden kaçan ilişki, oksitleyici ile yanıcı maddenin yan yana durmasıdır. Oksitleyici madde yangını besler ve söndürmeyi zorlaştırır. Bu iki grubu aynı rafta ya da aynı sızıntı havuzunda tutmak tipik bir uygunsuzluktur.

Ayrımı sağlamanın üç yolu vardır. Birincisi ayrı oda veya kafes gibi fiziksel ayrımdır. İkincisi, aynı odada ise yeterli mesafe ve ayrı sızdırmazlık havuzlarıdır. Üçüncüsü yangına dayanıklı depolama dolaplarıdır. Hangisinin seçileceği miktara ve maddeye bağlıdır. Karar verirken güvenlik bilgi formundaki depolama ve uyumsuzluk bölümü okunur.

Sık yapılan bir hata, uyumluluğu alfabetik ya da ürün ailesine göre düzenlemektir. Aynı tedarikçinin ürünlerini yan yana koymak kolay görünür, ancak tehlike sınıfı farklıysa risk yaratır. Düzen her zaman tehlike sınıfına göre kurulmalıdır.

Depo ortamında hangi yangın önlemleri alınmalı?

Kimyasal deponun yangın önlemleri; tutuşturucu kaynakların kontrolü, havalandırma, elektrik tesisatının uygunluğu ve sızıntı tutma düzeninden oluşur. Bunlar madde ne olursa olsun deponun temel şartlarıdır.

Havalandırma, yanıcı buhar birikimini önler. Buharları havadan ağır olan sıvılar zemin seviyesinde toplanır. Bu yüzden havalandırma açıklıklarının yeri ve çalışıp çalışmadığı kontrol edilmelidir. Havalandırma bir kez tasarlanıp unutulan bir unsur değildir. Fan arızası, kapatılmış bir menfez ya da önüne istif edilmiş koli, etkisini sessizce azaltır.

Elektrik tarafında, yanıcı buhar bulunabilecek alanlarda uygun nitelikte ekipman kullanılması beklenir. Sıradan bir priz ya da aydınlatma armatürü, patlayıcı ortam riski olan bir alanda kıvılcım kaynağı olabilir. Bu alanların sınıflandırılması ve ekipman seçimi yetkin bir mühendis tarafından yapılmalıdır.

Sızıntı tutma da yangın güvenliğinin parçasıdır. Dökülen yanıcı sıvı, zemin eğimi ve kanallarla depo dışına yayılıp yangını büyütebilir. Bu nedenle varil ve IBC konteynerlerinin altında uygun hacimde toplama havuzu bulunmalıdır. Havuzun içi temiz tutulmalı, birikmiş sıvı düzenli olarak kontrol edilmelidir.

Son olarak düzen konusu gelir. Koridorlar açık tutulmalı, kaçış yolları ve çıkış kapıları engellenmemeli, ambalaj artıkları depoda biriktirilmemelidir. Düzensiz bir depo, hem yangının başlama hem de büyüme riskini yükseltir.

Kimyasal depoda hangi söndürme donanımı bulunmalı?

Kimyasal depoda söndürme donanımı, depolanan maddenin yanma türüne uygun seçilmelidir. Her yangın aynı söndürücüyle söndürülmez ve yanlış seçim durumu kötüleştirebilir.

Örneğin su ile tepkimeye giren maddelerin bulunduğu alanda su esaslı söndürme uygun olmayabilir. Yanıcı sıvı yangınlarında ise köpük ya da kuru kimyevi toz gibi yöntemler gündeme gelir. Hangi sistemin uygun olduğu madde bazında güvenlik bilgi formundaki yangınla mücadele bölümünden alınır ve depo özelinde yangın güvenliği uzmanıyla netleştirilir.

Donanım kurulduktan sonra şu kontroller düzenli yapılmalıdır:

• Yangın söndürücüler yerinde, görünür ve erişilebilir mi?
• Basınç göstergesi ve mühür sağlam mı?
• Bakım ve dolum etiketi güncel mi?
• Tespit ve alarm sistemi, depoyu kapsayacak şekilde çalışıyor mu?
• Otomatik söndürme sistemi varsa devrede ve arızasız mı?

Binaların yangından korunması konusunda Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik temel çerçeveyi çizer. Yönetmeliğin depo gibi yüksek yangın yüküne sahip alanlar için aradığı koşullar yapının kullanım sınıfına ve büyüklüğüne bağlıdır. Madde numarası vermeden, projenin ve itfaiye görüşünün bu çerçevede hazırlanması gerektiğini söylemek yeterlidir.

Çalışanların donanımı kullanmayı bilmesi de en az donanımın kendisi kadar önemlidir. Söndürücüsü olan ama kimin kullanacağı belli olmayan bir depo, güvenli sayılmaz. Bu yüzden tatbikat ve eğitim, donanım listesinin ayrılmaz parçasıdır.

Etiketleme, güvenlik bilgi formu ve kayıtlar nasıl tutulur?

Kimyasal depoda kayıt düzeni; her ürünün etiketi, güvenlik bilgi formu ve envanter kaydı arasında tutarlılık kurmak demektir. Bu üçü birbirini tutmuyorsa denetimde sorun çıkar, olay anında ise yanlış müdahale riski doğar.

Başlangıç için basit bir kayıt yapısı yeterlidir. Her ürün için ad, tehlike sınıfı, depolama yeri, giriş tarihi ve güvenlik bilgi formunun ulaşılabilir olduğu yer belirtilir. Güvenlik bilgi formu hem basılı olarak depo girişinde hem de elektronik ortamda erişilebilir olmalıdır. Acil durumda ekip, formu aramak için zaman kaybetmemelidir.

Etiketler sık sık aşınır. Bu yüzden periyodik turlarda okunabilirlik kontrol edilir. Başka bir kaba aktarılan ürünün üzerine de uygun etiket yapıştırılmalıdır. Etiketsiz kap en önemli dikkat noktalarından biridir.

İkinci kayıt grubu yangın donanımına aittir. Söndürücü kontrolü, bakım ve dolum tarihleri, alarm sistemi testleri ve tatbikat tutanakları tek bir yerde izlenmelidir. Dağınık dosyalar ve kişilerin hafızası denetime hazırlığı zorlaştırır.

Son olarak, kayıtların güncel olması için sorumlu kişi net olmalıdır. "Herkes bakar" demek pratikte kimsenin bakmaması anlamına gelir. Depo sorumlusu, kontrol listesini kimin, hangi sıklıkta dolduracağını yazılı olarak bilmelidir.

Periyodik kontrol ve iç denetim nasıl yapılır?

Periyodik kontrol, deponun güvenli durumunun belirli aralıklarla ve aynı ölçütlerle gözden geçirilmesidir. Sıklığı işletmenin risk değerlendirmesine ve ilgili mevzuata göre belirlenir. Amaç, sorunu olay çıkmadan görmektir.

Önce bir kontrol listesi hazırlanır. Listede şu başlıklar yer alabilir:

• Ürünlerin tehlike sınıfına göre doğru yerde olup olmadığı
• Etiketlerin ve güvenlik bilgi formlarının güncelliği
• Havalandırmanın çalışması
• Sızıntı havuzlarının durumu
• Kaçış yollarının ve koridorların açıklığı
• Söndürme ve alarm donanımının durumu

Ardından kontrol sahada, listeye bakılarak yapılır. Hafızadan yapılan tur, hızlı biter ama eksik bırakır. Bulunan her uygunsuzluk için sorumlu, termin ve kapatma kaydı yazılır. Kapatılmayan bulgu, bir sonraki kontrolde yine karşınıza çıkar ve denetçiye düzeni oturmamış bir izlenim verir.

İç denetimin değeri, bulguların tekrarını görmesindedir. Aynı hata üç kontrol üst üste çıkıyorsa mesele kişi değil süreçtir. O zaman yerleşim, eğitim ya da sorumluluk dağılımı yeniden ele alınmalıdır.

Büyük endüstriyel kaza riski taşıyan tesisler için ayrıca Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik kapsamında yükümlülükler doğabilir. Tesisin bu kapsama girip girmediği depolanan madde türü ve miktarına göre belirlenir ve bu değerlendirme yetkin kişilerle yapılmalıdır.

Acil durum planı ve çalışan eğitimi nasıl kurulur?

Kimyasal depo için acil durum planı; yangın, sızıntı ve zehirli gaz yayılımı gibi senaryolarda kimin ne yapacağını önceden belirleyen yazılı düzendir. Plan raf başında değil, çalışanların kafasında işlemelidir.

Planın ilk adımı senaryo tanımlamaktır. Küçük bir sızıntı, yangın başlangıcı, büyük yangın ve zehirli duman gibi durumlar ayrı ayrı düşünülür. Her senaryo için uyarı verme, tahliye, müdahale ve dış yardım çağırma sırası yazılır. İtfaiyeye verilecek bilgi önceden hazır olmalıdır: depolanan maddeler, yaklaşık miktarlar, depo planı ve kritik vanaların yeri.

İkinci adım, eğitimdir. Depoda çalışan herkes etiketleri okumayı, güvenlik bilgi formunun temel bölümlerini bulmayı ve kişisel koruyucu donanımı doğru kullanmayı bilmelidir. Yeni başlayan çalışan ve geçici personel bu eğitimin dışında kalmamalıdır. Çoğu kaza, kuralı bilmeyenden değil, "bir kerelik" kısa yol deneyenden çıkar.

Üçüncü adım, tatbikattır. Tatbikat yalnızca tahliyeyi değil, alarmın duyulmasını, toplanma noktasında sayımı ve donanımın erişilebilirliğini de sınar. Sonunda bulgular yazılır ve plan güncellenir. Tatbikat yapılıp kayda geçmezse, denetimde yapılmamış sayılır.

Plan ayrıca değişikliklerle birlikte güncellenmelidir. Yeni bir ürün grubu, yeni bir depo yerleşimi ya da personel değişikliği planın yeniden okunmasını gerektirir.

Sonuç

Kimyasal depoda yangın güvenliği, bir kez kurulup bırakılan bir yatırım değil, her gün yeniden sağlanan bir düzendir. Ürünleri tehlike sınıfına göre ayırmak, tutuşturucu kaynakları denetlemek, uygun söndürme donanımını hazır tutmak ve kayıtları güncel bulundurmak bu düzenin dört ayağıdır. Eksikler çoğunlukla büyük kararlarda değil, takip edilmeyen küçük kalemlerde saklıdır.

Yangın güvenliği firmaları için de aynı ilke geçerlidir. Müşteri tesislerinde periyodik kontrol, bakım ve dolum tarihleri dağınık takip edildiğinde süresi geçen bir cihaz kolayca gözden kaçar. Yangın Takip olarak, yangın güvenliği firmalarının müşteri, tesis, cihaz ve periyodik bakım kayıtlarını tek yerden izleyebildiği bir yazılım sunuyoruz. Yine de en önemli adım yazılımdan önce gelir: depoyu bugün sahada, bir kontrol listesiyle gözden geçirmek.

İlgili yazılar

• Otellerde Yangın Güvenliği: Gereklilikler ve Denetim Hazırlığı
• AVM'lerde Yangın Güvenliği Yönetimi Nasıl Kurgulanır?
• Yangın Güvenliği Takip Programı