Acil Durum Planı Hazırlamak Yasal Olarak Zorunlu mu?

Evet, acil durum planı hazırlamak işverenler için yasal bir yükümlülüktür. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik, işyerinin tehlike sınıfı ne olursa olsun işverenden olası acil durumlar için plan yapmasını, ekip kurmasını ve tatbikat yapmasını ister. Bu nedenle acil durum planı yasal zorunluluğu küçük atölye ile büyük fabrikayı birlikte kapsar.

Uygulamada sorun çoğu zaman "plan var mı" sorusunda değil, planın güncel ve uygulanabilir olup olmadığındadır. Dosyada duran, iki yıl önce hazırlanmış, ekip listesinde artık çalışmayan kişilerin adı geçen bir plan denetimde işe yaramaz. Üstelik gerçek bir olayda da kimse o dosyaya bakmaz.

Bu yazıda planın kimin için zorunlu olduğunu, neleri içermesi gerektiğini, kimin hazırladığını, ne sıklıkla güncelleneceğini ve denetimde en sık karşılaşılan eksikleri sırayla ele alıyoruz. Mevzuat atıflarını genel adıyla veriyoruz; güncel metni uygulamadan önce Resmî Gazete ve ilgili bakanlık sayfasından kontrol etmenizi öneririz.

Acil durum planı hangi işyerleri için zorunludur?

Acil durum planı, çalışanı olan hemen her işyeri için zorunludur. İş sağlığı ve güvenliği mevzuatı işverene, işyerinde meydana gelebilecek yangın, patlama, doğal afet, kimyasal sızıntı gibi acil durumları önceden değerlendirme ve bunlara karşı önlem alma görevi yükler. Bu görev tehlike sınıfına göre ortadan kalkmaz; yalnızca planın kapsamı ve ayrıntısı değişir.

Az tehlikeli bir ofis ile çok tehlikeli bir kimyasal depo aynı derinlikte plan hazırlamaz. Ofiste temel konular tahliye yolları, toplanma yeri, ilk yardım ve yangın söndürme olabilir. Depoda ise bunlara kimyasal sızıntı, patlayıcı ortam, ilgili kurumlarla iletişim ve özel müdahale ekipmanı eklenir.

Sık yapılan bir yanlış, planı "ruhsat için gereken evrak" gibi görmektir. Plan, işyerinin risk değerlendirmesinden doğar. Önce hangi acil durumların gerçekçi olduğu belirlenir, sonra plan o senaryolara göre yazılır. Risk değerlendirmesi olmadan hazırlanan şablon plan, işyerinin gerçek tehlikelerini kaçırır.

Birden fazla işverenin aynı binada çalıştığı ortak yerlerde de durum özeldir. Çok kiracılı bir iş merkezinde bina yönetimi ile kiracıların planları birbirini tamamlamalıdır. Aksi halde herkes farklı bir toplanma yerine yönelir ve tahliye sırasında kimin eksik olduğu anlaşılamaz.

Acil durum planında neler bulunmalıdır?

Acil durum planı, olası acil durumları, bu durumlarda kimin ne yapacağını ve çalışanların işyerinden nasıl güvenle tahliye edileceğini yazılı olarak ortaya koyan belgedir. İyi bir plan okunduğunda bir yabancının bile ne yapılacağını anlayabileceği kadar net olmalıdır.

Planda genel olarak şu başlıklar yer alır:

• İşyerinin tanıtımı: adres, çalışan sayısı, vardiya düzeni, kat ve bölüm yapısı
• Olası acil durumların listesi ve her biri için kısa senaryo
• Acil durum ekipleri, görevliler ve yedekleri
• Tahliye yolları, çıkışlar ve toplanma yeri
• Yangın söndürme, alarm ve algılama ekipmanlarının yeri
• İlk yardım düzeni ve dış kurumlarla iletişim bilgileri
• Tatbikat takvimi ve kayıt düzeni

Bunların her biri çizim, kroki ve görev tablosuyla desteklenmelidir. Kat planı üzerinde çıkışların, söndürücülerin, yangın dolaplarının ve toplanma yerinin işaretli olması, planı sahada kullanılabilir kılar.

Bir diğer önemli nokta yedeklemedir. Her görev için en az bir yedek isim belirlenmezse, izinli ya da hasta bir çalışan yüzünden ekip eksik kalır. Vardiyalı çalışan işyerlerinde her vardiya için ayrı ekip düzeni gerekir; gece vardiyasında "ekip yok" durumu en sık görülen eksiklerden biridir.

Acil durum planını kim hazırlar, kimin sorumluluğundadır?

Planın hazırlanmasından ve uygulanmasından nihai olarak işveren sorumludur. İşveren hazırlık işini iş güvenliği uzmanına, işyeri hekimine ve çalışan temsilcilerine yaptırabilir; ancak sorumluluğu devredemez. Denetimde "uzmana yaptırdık" demek işvereni yükümlülükten kurtarmaz.

Pratikte plan genellikle iş güvenliği uzmanı koordinasyonunda hazırlanır. Uzman risk değerlendirmesini yapar, senaryoları çıkarır ve planı taslak halinde sunar. İşveren ya da vekili bu taslağı gözden geçirip onaylar ve ekipleri atar. Çalışan temsilcisinin görüş vermesi de sürecin parçasıdır; sahayı en iyi bilen kişiler çoğu zaman temsilcilerdir.

Ekip üyelerinin görevlendirilmesi yazılı yapılmalıdır. Kişiye ne görev verildiği, hangi eğitimi aldığı ve yedeğinin kim olduğu kayıt altında bulunmalıdır. Sözlü görevlendirme, denetim sırasında kanıtlanamaz.

Sık yapılan hata, planı tek kişiye bırakmaktır. Uzman değişir, firma değişir, plan ise sahada kalır. Bu yüzden planın bir kopyası işyerinde erişilebilir bir yerde tutulmalı, değişiklikler tarih ve sürüm bilgisiyle işlenmelidir.

Acil durum ekipleri nasıl kurulur ve hangi eğitimi almalıdır?

Acil durum ekipleri, plan devreye girdiğinde belirli görevleri üstlenmek üzere işyeri çalışanları arasından yazılı olarak görevlendirilen kişilerden oluşur. Mevzuat genel olarak söndürme, kurtarma, koruma ve ilk yardım alanlarında ekip kurulmasını ister.

Ekip sayısı çalışan sayısına, işyerinin büyüklüğüne ve tehlike sınıfına göre belirlenir. Yeterli sayıda ve donanımlı kişi görevlendirilmelidir. Burada kesin bir sayı vermek yerine, her vardiyada ve her bölümde görev yapabilecek kişinin bulunmasını esas almak gerekir.

Ekip üyeleri görevlerine uygun eğitim almalıdır. Söndürme ekibi söndürücü kullanımını uygulamalı görmelidir. İlk yardım ekibi için geçerli belgeli eğitim aranır. Kurtarma ve koruma ekibi tahliye düzeninin ve engelli ya da yaralı taşımanın temelini bilmelidir.

Ekip kurarken şu noktalara dikkat edin:

• Gönüllülük ve fiziksel uygunluk göz önüne alınmalıdır
• Aynı kişi birden fazla ekipte görevlendirilmemelidir, çünkü olay anında iki yerde birden olamaz
• İşten ayrılan ya da bölüm değiştiren kişi için liste hemen güncellenmelidir
• Eğitimler belge ve katılım listesiyle kayıt altına alınmalıdır

Acil durum planı ne sıklıkla güncellenir ve tatbikat yapılır?

Plan, işyerinde yapıya, kişiye ya da faaliyete bağlı önemli bir değişiklik olduğunda ve düzenli aralıklarla güncellenmelidir. Mevzuattaki yenileme ve tatbikat sürelerini işyerinizin tehlike sınıfına göre ilgili yönetmelikten kontrol edin; süre tehlike sınıfına göre değişir. Süreyi ezbere söylemek yerine, güncel yönetmelik metnini esas alın.

Güncelleme gerektiren tipik durumlar şunlardır:

• İşyerinin taşınması, genişlemesi veya bölümlerin yeniden düzenlenmesi
• Yeni makine, kimyasal veya depolama düzeninin devreye girmesi
• Çalışan sayısında belirgin artış ya da vardiya düzeninin değişmesi
• Ekip üyelerinin ayrılması
• Tatbikatta ortaya çıkan aksaklıklar
• Gerçek bir olay ya da ramak kala vakası

Tatbikat, planın kâğıttan sahaya inmesini sağlayan en önemli adımdır. Önce senaryo belirlenir. Ardından çalışanlara bilgi verilir ya da bilinçli olarak sürpriz yapılır. Tatbikat sırasında tahliye süresi, toplanma yerinde sayım ve ekiplerin görevi gözlemlenir. Son olarak bir değerlendirme toplantısı yapılır ve eksikler yazılı bir iyileştirme listesine dönüşür.

Tatbikatı yalnızca "yapıldı" diye kaydetmek yetmez. Hangi senaryonun denendiği, kimlerin katıldığı, kaç dakikada tahliye edildiği ve hangi aksaklıkların çıktığı yazılmalıdır. Denetçi bu kayda bakarak tatbikatın gerçekten yapılıp yapılmadığını anlar.

Acil durum planı yapılmazsa ne olur?

Planın hazırlanmaması idari para cezası riski doğurur; asıl sonuç ise olay anında yaşanır. İş sağlığı ve güvenliği mevzuatı yükümlülüklere uymayan işverenler için idari yaptırımlar öngörür. Ceza tutarları her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellendiği için güncel rakamı Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı duyurularından kontrol etmek gerekir.

Yaptırımın ötesinde bir yangın ya da kaza yaşandığında, planın ve tatbikat kayıtlarının bulunmaması işverenin kusur değerlendirmesinde aleyhine işler. Yaralanma ya da ölüm olduğunda hukuki ve cezai sorumluluk gündeme gelebilir. Sigorta tazminatı süreçlerinde de önlem alınıp alınmadığı sorgulanır.

İtfaiye denetimi ayrı bir konudur. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik kapsamındaki yangın güvenliği yükümlülükleri, İSG kapsamındaki acil durum planıyla birbirini tamamlar. İkisi birbirinin yerine geçmez; bir işyeri her ikisi için de ayrı ayrı hazırlıklı olmalıdır.

Pratik bir bakış açısı olarak şunu düşünün: plan olay anında yazılı bir reflekstir. Panik halinde insanlar prova ettikleri şeyi yapar. Prova edilmemiş plan, olay sırasında herkesin kendi bildiğini yapmasıyla sonuçlanır.

Denetimde acil durum planıyla ilgili en sık görülen eksikler nelerdir?

Denetimde en sık görülen eksikler, planın var olması ama güncel, imzalı ve sahayla uyumlu olmamasıdır. Aşağıdaki liste, hazırlık yaparken kontrol edebileceğiniz somut maddelerden oluşur.

• Planın tarihsiz, imzasız ya da eski sürüm olması
• Ekip listesinde artık çalışmayan kişilerin yer alması
• Tahliye krokisinin gerçek kat düzeniyle uyuşmaması
• Acil çıkış yollarının depolama ya da kilit nedeniyle kullanılamaması
• Tatbikat kaydının olmaması veya katılım listesiz tutulması
• Söndürücülerin periyodik kontrolünün ve yerinin plandaki bilgiyle örtüşmemesi
• Ekip eğitimlerinin belgesiz olması
• Vardiyalar için ayrı ekip düzeninin kurulmaması

Bu eksiklerin çoğu bilgi eksikliğinden değil, takip eksikliğinden doğar. Plan hazırlandığı gün doğrudur; bir yıl sonra sahadaki gerçek ile arasında fark oluşur. Bu farkı kapatmanın yolu, planın bağlı olduğu unsurları düzenli kontrol etmektir: söndürücüler, alarm cihazları, çıkış yolları, ekip listesi ve eğitim kayıtları.

Saha ekipleri için pratik bir yöntem, her periyodik kontrol turunda planın ilgili kısmını da kontrol etmektir. Söndürücü yerinde mi, çıkış yolu açık mı, tabela okunuyor mu, krokideki işaretle uyuşuyor mu sorularını aynı turda cevaplamak hem zamandan hem hatadan tasarruf sağlar.

Sonuç

Acil durum planı yasal olarak zorunludur; ancak asıl değeri belgenin kendisinde değil, güncel tutulmasında ve tatbikatla denenmesindedir. Risk değerlendirmesine dayanan, yazılı görevlendirmesi yapılmış, tatbikat kayıtları tutulan bir plan hem denetime hem gerçek bir olaya hazırlıklıdır.

Yangın Takip olarak, yangın güvenliği firmalarının müşteri, tesis, envanter ve periyodik kontrol işlerini tek yerden takip etmesini sağlayan bir yazılım sunuyoruz. Söndürücü ve cihaz kayıtlarının, kontrol tarihlerinin ve tatbikat notlarının düzenli tutulması, planın sahayla uyumlu kalmasını kolaylaştırır.

İlgili yazılar

• Acil Durum Ekipleri Nasıl Kurulur? Görev Dağılımı
• İşyerlerinde yangın tatbikatı zorunlu mu? Mevzuat ve periyot
• Tetkik ve Raporlama