Acil Durum Ekipleri Nasıl Kurulur? Kişi Sayısı ve Görev Dağılımı

Acil durum planı hazır, kat planları duvara asılmış, yangın söndürücülerin periyodik kontrolleri yapılmış. Denetim günü ise ilk sorulardan biri şu olur: "Söndürme ekibinizde kimler var, en son ne zaman eğitim aldılar?" Pek çok işletmede bu sorunun cevabı, yıllar önce hazırlanmış ve yarısı işten ayrılmış kişilerden oluşan bir listedir. Acil durum ekipleri nasıl kurulur sorusu bu yüzden kâğıt üzerinde bir isim listesi hazırlamaktan çok daha fazlasını kapsar.

Ekip kurmak; kişileri doğru seçmek, sayıyı tehlike sınıfına göre belirlemek, her ekibin görevini netleştirmek, eğitimi ve ekipmanı sağlamak ve bütün bunları güncel tutmak demektir. Bu adımlardan biri eksik kaldığında ekip, gerçek bir olay anında dağılır; denetimde de eksiklik olarak yazılır.

Bu yazıda işyerlerinde acil durum ekiplerinin hangi mevzuata dayandığını, kaç kişiden oluşması gerektiğini, görev dağılımının nasıl yapılacağını ve ekiplerin canlı tutulması için hangi kayıtların tutulması gerektiğini adım adım ele alıyoruz.

Acil Durum Ekipleri Neden Kurulur ve Hangi Mevzuata Dayanır?

Türkiye'de acil durum ekiplerinin temel dayanağı, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve bu kanuna dayanılarak çıkarılan İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik'tir. Kanun, işverene acil durumları önceden değerlendirme, önleyici ve sınırlandırıcı tedbirleri alma ve bu durumlarla mücadele etmek üzere yeterli sayıda, eğitimli ve donanımlı kişiyi görevlendirme yükümlülüğü verir. Yönetmelik ise bu kişilerin hangi ekiplerde toplanacağını ve sayılarının nasıl belirleneceğini düzenler.

Yangın açısından bir diğer önemli metin Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'tir. Bu yönetmelik, binalarda yangın söndürme ekiplerinin oluşturulmasını ve eğitimlerinin sağlanmasını da ele alır. Uygulamada iki düzenleme birbirini tamamlar: biri iş sağlığı ve güvenliği açısından işverenin yükümlülüğünü, diğeri bina yangın güvenliği açısından yönetimin sorumluluğunu tanımlar.

Ekiplerin amacı, itfaiye, ambulans veya diğer profesyonel ekipler gelene kadar geçen kritik süreyi yönetmektir. Bu sürede yangının büyümesini sınırlamak, çalışanları güvenli biçimde tahliye etmek, yaralılara ilk müdahaleyi yapmak ve önemli belge ile malzemeyi korumak gerekir. Ekip yoksa ya da ekip üyeleri görevlerini bilmiyorsa, bu ilk dakikalar düzensiz bir kaçışla geçer.

Denetim tarafında ise ekiplerin varlığı tek başına yeterli sayılmaz. Denetçi genellikle şunlara bakar:

• Ekiplerin acil durum planında yazılı olup olmadığı
• Ekip üyelerinin hâlâ işyerinde çalışıp çalışmadığı
• Eğitim belgelerinin ve tatbikat kayıtlarının bulunup bulunmadığı
• Ekiplere ait ekipmanın erişilebilir ve kullanılabilir durumda olup olmadığı

Hangi Ekipler Kurulmalı? Dört Temel Ekip

İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik, yangınla mücadele, kurtarma, koruma ve ilk yardım alanlarında ekip kurulmasını öngörür. Uygulamada bu dört ekip söndürme ekibi, kurtarma ekibi, koruma ekibi ve ilk yardım ekibi olarak adlandırılır. Küçük işyerlerinde bir kişinin birden fazla ekipte yer alması mümkündür, ancak görevlerin aynı anda çakışmamasına dikkat edilmelidir.

Söndürme ekibi

Söndürme ekibi, yangını başlangıç aşamasında portatif söndürücüler, yangın dolapları ve varsa diğer sabit sistemlerle kontrol altına almaya çalışır. Bu ekipte yer alacak kişilerin söndürücü türlerini, hangi yangın sınıfında hangi söndürücünün kullanılacağını ve kendi güvenliklerini riske atmadan geri çekilme kararını ne zaman vereceklerini bilmesi gerekir.

Kurtarma ekibi

Kurtarma ekibi, tahliyeyi yönlendirir, binada mahsur kalan kişileri tespit eder ve toplanma alanında sayım yapılmasını sağlar. Bu ekip, kat sorumlularıyla birlikte çalışır ve kaçış yollarının açık olduğunu olay anında ilk kontrol eden gruptur.

Koruma ekibi

Koruma ekibi, önemli belgelerin, kayıtların ve değerli malzemenin güvenli bir yere taşınmasını, olay yerinin güvenliğini ve yetkisiz kişilerin girişinin engellenmesini üstlenir. Ayrıca itfaiye geldiğinde binayı ve tehlikeli noktaları tarif eden kişiler genellikle bu ekipten çıkar.

İlk yardım ekibi

İlk yardım ekibi, profesyonel sağlık ekibi gelene kadar yaralılara müdahale eder. Bu ekipte yer alacak kişilerin geçerli ilk yardımcı belgesine sahip olması gerekir; belgesi olmayan bir çalışanı yalnızca listeye yazmak, ekibi gerçekten kurmuş olmak anlamına gelmez.

Ekip Sayısı Nasıl Belirlenir? Tehlike Sınıfına Göre Hesap

Ekiplerde görev alacak kişi sayısı, işyerinin tehlike sınıfına ve çalışan sayısına göre belirlenir. İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik bu hesabı şöyle kurar:

• Az tehlikeli işyerlerinde 30 çalışana kadar bir, 30'dan fazla çalışan varsa her 30 çalışan için bir destek elemanı
• Tehlikeli işyerlerinde 20 çalışana kadar bir, 20'den fazla çalışan varsa her 20 çalışan için bir destek elemanı
• Çok tehlikeli işyerlerinde 10 çalışana kadar bir, 10'dan fazla çalışan varsa her 10 çalışan için bir destek elemanı

Bu sayı, söndürme, kurtarma, koruma ve ilk yardım alanlarının her biri için ayrı ayrı uygulanır. Yani tehlikeli sınıfta 60 çalışanı olan bir işletme yalnızca toplam üç kişi görevlendirerek yükümlülüğünü yerine getirmiş olmaz; her ekip için bu sayıyı karşılaması gerekir. İlk yardım ekibi için ayrıca ilk yardımla ilgili mevzuatın öngördüğü ilk yardımcı sayısı da dikkate alınmalıdır.

Hesabı yaparken sık yapılan hata, yalnızca kadrodaki toplam çalışan sayısına bakmaktır. Vardiyalı çalışan işletmelerde her vardiyada ekip üyesi bulunmazsa, gece vardiyasında çıkan bir yangında ekip fiilen yoktur. Bu nedenle sayıyı belirledikten sonra vardiya çizelgesiyle karşılaştırın:

• Her vardiyada her ekipten en az bir eğitimli kişi var mı?
• İzin ve rapor dönemlerinde yerine geçecek yedek kişi belirlendi mi?
• Birden fazla binası veya katı olan tesislerde ekip üyeleri alanlara dengeli dağıldı mı?

Bu kontrol, sayının yalnızca kâğıt üzerinde değil, sahada da karşılandığını gösterir.

Ekip Üyeleri Nasıl Seçilir?

Ekip üyesi seçimi çoğu işletmede gönüllülük ya da "kim boşta" mantığıyla yapılır. Oysa doğru seçim, ekibin olay anındaki performansını doğrudan belirler. Önce işyerinde fiziksel olarak sürekli bulunan, görev yeri sık değişmeyen çalışanlara bakın. Sahada dolaşan satış personeli ya da sık seyahat eden yöneticiler, isim olarak listede güzel dursa da olay anında orada olmayabilir.

Ardından görev ile kişinin özelliklerini eşleştirin. Söndürme ekibine fiziksel olarak söndürücüyü taşıyıp kullanabilecek, sakin karar verebilen kişiler; kurtarma ekibine binayı iyi tanıyan ve kalabalığı yönlendirebilecek kişiler; koruma ekibine kayıtların ve değerli malzemenin nerede durduğunu bilen kişiler uygundur. İlk yardım ekibinde ise belge şartı belirleyicidir.

Seçimde dikkate alınması gereken başka noktalar da vardır:

• Kişinin sağlık durumunun ekip görevine uygun olması
• Görevin, kişinin asıl işinin acil durumdaki sorumluluklarıyla çakışmaması
• Ekip başının, diğer üyelerle aynı vardiyada ve aynı bölgede çalışması
• Kişinin görevi kabul ettiğini imzalı bir görevlendirme yazısıyla belgelemesi

Son olarak, ekip üyelerine görevlendirildiklerini yazılı olarak bildirin. Görevlendirme yazısı hem kişinin sorumluluğunu bildiğini kanıtlar hem de denetimde istenen belgeler arasında yer alır.

Görev Dağılımı: Kim, Ne Zaman, Ne Yapar?

Ekipler kurulduktan sonra en çok ihmal edilen konu, görevlerin olay anındaki sırasıdır. "Söndürme ekibi yangını söndürür" gibi genel bir tanım, gerçek bir olayda kimin alarmı vereceğini, kimin enerjiyi keseceğini ve kimin itfaiyeyi arayacağını söylemez. Görev dağılımını, olay anının zaman çizelgesine göre yazmak gerekir.

Önce ilk fark etme ve bildirim adımını tanımlayın. Yangını fark eden herkesin alarmı nasıl vereceği ve kime haber vereceği açık olmalıdır. Ardından her ekibin ilk hareketini yazın:

• Söndürme ekibi en yakın uygun söndürücüyle başlangıç yangınına müdahale eder, yangın büyüyorsa geri çekilir
• Kurtarma ekibi tahliyeyi başlatır, kaçış yollarını kontrol eder ve toplanma alanında sayım yapar
• Koruma ekibi belirlenen belge ve malzemeyi güvenli alana alır, bina girişini kontrol eder
• İlk yardım ekibi toplanma alanında ilk yardım noktasını kurar ve yaralıları değerlendirir

Bunların yanında ekip dışında kalan ama kritik olan görevleri de isimle atayın: itfaiyeyi ve ambulansı arayacak kişi, elektrik ve gaz vanalarını kesecek kişi, engelli ya da hareket kısıtlı çalışanların tahliyesine yardım edecek kişi. Bu görevler sahipsiz kaldığında herkes bir başkasının yaptığını varsayar.

Son olarak, her ekip için bir ekip başı ve bir yedek ekip başı belirleyin. Ekip başı, ekibin hareketini koordine eder ve olay sonrası değerlendirmede bilgi verir. Yedek kişi, ekip başının olmadığı vardiyalarda aynı sorumluluğu üstlenir.

Eğitim ve Ekipman: Ekibi Gerçekten Hazır Kılan İki Unsur

Bir ekibin varlığını gösteren en somut kanıt, eğitim kaydıdır. Mevzuat, ekiplerde görev alacak kişilerin konularına göre eğitilmesini ister. Söndürme ekibi için yangın söndürme eğitimi, ilk yardım ekibi için ilk yardımcı eğitimi temel şarttır. Kurtarma ve koruma ekipleri için ise tahliye prosedürü, toplanma alanı yönetimi ve görev kartlarının uygulamalı anlatımı gerekir.

Eğitimin etkili olması için yalnızca sınıf içinde anlatım yeterli değildir. Söndürme ekibi üyelerinin gerçek bir söndürücüyü en az bir kez elinde tutmuş, pimini çekmiş ve kullanmış olması gerekir. Saha deneyimine göre, söndürücü kullanımını yalnızca slaytta görmüş çalışanlar olay anında sıklıkla pimi çekmeyi ya da hortumu doğru yöne tutmayı unutur.

Ekipman tarafında kontrol edilmesi gerekenler şunlardır:

• Ekiplere ait yelek, baret, el feneri, düdük gibi tanıtıcı ve yardımcı malzemenin yeri belli ve erişilebilir mi?
• Söndürücülerin periyodik kontrolleri ve dolum tarihleri güncel mi?
• İlk yardım dolabının içeriği eksiksiz ve son kullanma tarihleri geçmemiş mi?
• Telsiz ya da iletişim aracı kullanılıyorsa şarjlı ve çalışır durumda mı?

Ekipman ile envanter arasındaki bağ çoğu işletmede kopuktur. Söndürücünün periyodik kontrolü yapılmış olsa da ekip deposundaki el fenerinin pili bitmiş olabilir. Bu nedenle ekip ekipmanını da cihaz envanteri gibi listelemek ve kontrol tarihlerini aynı yerde tutmak işi kolaylaştırır.

Tatbikat ile Ekibi Sınamak

Ekiplerin görevlerini gerçekten bilip bilmediğini anlamanın tek yolu tatbikattır. İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik, acil durum planı doğrultusunda en az yılda bir tatbikat yapılmasını ve sonuçlarının kayıt altına alınmasını ister. Tatbikat, ekiplerin listesini değil, ekiplerin davranışını test eder.

Tatbikatı planlarken önce senaryoyu belirleyin: yangının nerede çıktığı, hangi kaçış yolunun kapalı sayılacağı, kaç kişinin "yaralı" rolünde olacağı gibi. Ardından gözlemcileri atayın. Gözlemciler, ekiplerin ne kadar sürede harekete geçtiğini, sayımın doğru yapılıp yapılmadığını ve görev dağılımında boşluk olup olmadığını not eder.

Tatbikat sonrasında mutlaka bir değerlendirme toplantısı yapın. Bu toplantıda şu sorular yanıtlanmalıdır:

• Alarm herkese ulaştı mı, duyulmayan bir bölüm var mıydı?
• Ekip üyeleri görev yerlerine ulaştı mı, eksik kalan ekip oldu mu?
• Toplanma alanındaki sayım doğru ve hızlı yapıldı mı?
• Ekipman beklenen yerde ve kullanılabilir durumda mıydı?

Bulunan eksikler bir düzeltici faaliyet listesine yazılmalı ve sorumlusuyla birlikte takip edilmelidir. Tatbikat raporunun yalnızca imzalanıp dosyaya konması, aynı eksiklerin bir sonraki tatbikatta yeniden ortaya çıkmasına yol açar.

Ekipleri Güncel Tutmak ve Kayıt Düzeni

Ekip kurmanın en zor kısmı, ekibi zaman içinde canlı tutmaktır. Çalışanlar işten ayrılır, departman değiştirir, vardiyaları değişir; ilk yardımcı belgelerinin geçerlilik süresi dolar. Liste güncellenmezse, birkaç ay içinde ekiplerin önemli bir kısmı yalnızca kâğıt üzerinde kalır.

Önce ekip listesini acil durum planının ayrılmaz bir parçası olarak ele alın. Acil durum planı tehlike sınıfına göre belirli aralıklarla yenilenir; ancak ekip listesi bu aralığı beklememeli, her personel değişikliğinde gözden geçirilmelidir. İşe giriş ve işten çıkış süreçlerine "ekip üyesi mi?" sorusunu eklemek, bu kontrolü otomatik hale getirir.

Ardından tutulacak kayıtları netleştirin. Denetime hazırlık açısından genellikle şu belgelerin bir arada bulunması beklenir:

• Güncel ekip listesi ve her üyenin görevlendirme yazısı
• Ekip üyelerinin eğitim belgeleri ve ilk yardımcı sertifikaları ile geçerlilik tarihleri
• Tatbikat raporları ve düzeltici faaliyet kayıtları
• Ekip ekipmanının ve söndürücülerin periyodik kontrol kayıtları

Son olarak, bu kayıtların tek bir sorumlusu olsun. İSG uzmanı, tesis yöneticisi ve insan kaynakları arasında dağılmış bilgiler, denetim günü bir araya getirilmeye çalışıldığında eksik ve çelişkili çıkar.

Sonuç

Acil durum ekipleri; doğru sayıda, doğru kişilerden, net görev dağılımıyla kurulduğunda ve eğitim, ekipman ve tatbikatla desteklendiğinde gerçek bir işlev görür. Ekibi kurmak bir kerelik bir iştir, ancak ekibi güncel tutmak her personel değişikliğinde, her eğitim döneminde ve her tatbikatta tekrarlanan bir süreçtir.

Yangın Takip olarak tesislerin envanterini, periyodik kontrollerini ve saha işlerini tek yerden izlemeyi sağlıyoruz; böylece ekip ekipmanının ve söndürücülerin kontrol tarihleri, denetime hazırlık sırasında aranacak kayıtlar arasında kaybolmaz.

İlgili yazılar

• İtfaiye Uygunluk Belgesi Nasıl Alınır? Süreç Rehberi
• İşyerlerinde yangın tatbikatı zorunlu mu? Mevzuat ve periyot
• Tetkik ve Raporlama