Tekstil Fabrikalarında Yangın Riski ve Toz Yönetimi: Saha Rehberi

Bir tekstil işletmesinde yangın çoğu zaman büyük bir arızayla değil, gözden kaçan küçük bir birikimle başlar. Tarak makinesinin arkasında biriken elyaf, aydınlatma armatürünün üstüne yerleşen ince hav ya da sıcak bir rulmanın çevresindeki pamuk tozu, tek bir kıvılcımla hızla büyüyebilir. Tekstil fabrikası yangın riski bu yüzden diğer üretim tesislerinden farklı okunmalıdır: yanıcı madde yalnız depoda değil, havada, tavanda ve makinelerin içinde de bulunur.

Saha ekipleri ve İSG yöneticileri bu tabloyu iyi bilir. Denetim günü her şey temiz görünür, fakat vardiya ortasında kanal içlerine, kablo tavalarına ve makine gövdelerine bakıldığında başka bir resim çıkar. Söndürücüler yerinde olsa bile toz birikimi kontrol altına alınmamışsa, yangının yayılma hızı ekipmanın müdahale kapasitesinin önüne geçebilir.

Bu yazıda tekstil tesislerinde yangının nerede başladığını, toz ve elyafın nasıl yönetileceğini, söndürme ekipmanının nasıl seçileceğini ve periyodik kontrollerin denetime hazır biçimde nasıl kayda geçirileceğini adım adım ele alıyoruz.

Tekstil fabrikası yangın riski neden bu kadar yüksek?

Tekstil üretiminde işlenen hammaddelerin büyük kısmı yanıcıdır. Pamuk, yün, keten ve sentetik elyaflar hem işlenirken hem de depolanırken yangın yükü oluşturur. Pamuk gibi doğal liflerde yüzey alanı geniştir; gevşek elyaf havayla kolay temas ettiği için tutuşması ve alevin yüzeyde hızla ilerlemesi kolaylaşır. Sentetik elyaflar ise erirken damlayabilir ve yangını alt katmanlara taşıyabilir.

İkinci etken üretim sürecinin kendisidir. Harman, tarak, iplik, dokuma ve terbiye gibi aşamalarda sürtünme, ısı ve hareketli parça bol miktarda bulunur. Bir rulmanın yağsız kalması, kayışın kayması ya da bir yabancı metal parçanın makineye girmesi kıvılcım veya sıcak nokta oluşturabilir. Terbiye ve kurutma bölümlerinde ise ram makineleri ve kurutucular yüksek sıcaklıkta çalışır; buralarda biriken hav ve yağ buharı ayrı bir risk alanı oluşturur.

Üçüncü etken binanın düzenidir. Pek çok tekstil tesisi geniş, bölmesiz üretim holleri içinde çalışır. Bu düzen iş akışı açısından verimlidir, fakat yangın ve duman açısından engelsiz bir yayılma alanı demektir. Hammadde, yarı mamul ve mamul stoklarının üretim alanına yakın tutulması da yangın yükünü artırır. Bu üç etken bir araya geldiğinde risk değerlendirmesi yalnız ekipman sayısıyla değil, birikim, ısı kaynağı ve yayılma yolu birlikte ele alınarak yapılmalıdır.

Elyaf ve toz birikimi: yangının görünmeyen yakıtı

Tekstil tesislerinde en çok hafife alınan konu havada asılı kalan ve yüzeylere çöken ince elyaftır. Gün içinde fark edilmeyecek kadar ince bir tabaka, birkaç hafta içinde kiriş üstlerinde, aydınlatma armatürlerinde, kablo tavalarında ve havalandırma kanallarının içinde kalın bir katmana dönüşür. Bu katman tutuştuğunda alev, yerdeki ekiplerin göremeyeceği yükseklikte ilerler.

Toz birikiminin bir diğer tehlikesi, ilk yangının ardından ortaya çıkabilecek ikincil tutuşmadır. Küçük bir alev ya da bir hava akımı yüzeydeki tozu havalandırdığında, toz bulutu çok daha geniş bir alanda tutuşabilir. Bu nedenle toz yönetimi yalnız temizlik konusu değil, doğrudan bir yangın önleme önlemidir. Tozun patlayıcı ortam oluşturabildiği bölümlerde, Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik kapsamındaki değerlendirme yükümlülükleri de gündeme gelir; bu değerlendirmenin yetkin bir uzmanla yapılması gerekir.

Birikimin en çok görüldüğü yerleri bilmek, temizlik planının ilk adımıdır:

• Tarak, harman ve iplik makinelerinin arka ve alt bölümleri
• Kiriş, makas ve çelik konstrüksiyon üstleri
• Aydınlatma armatürleri ve kablo tavaları
• Havalandırma, emiş ve filtre kanallarının iç yüzeyleri
• Elektrik panolarının içi ve motor soğutma kanatları
• Ram ve kurutucu makinelerinin egzoz bacaları

Bu noktaların her biri için temizlik sıklığı, üretim yoğunluğuna ve kullanılan elyafa göre ayrı belirlenmelidir. Tek bir "haftalık genel temizlik" talimatı, yüksekteki ve kanal içindeki birikimi genellikle kapsamaz.

Toz yönetimi için uygulanabilir bir temizlik planı

İyi bir toz yönetimi planı kimin, neyi, ne sıklıkla ve hangi yöntemle temizleyeceğini yazılı olarak tanımlar. Önce tesis bölümlere ayrılır ve her bölümde birikim yaşanan noktalar listelenir. Ardından her nokta için bir temizlik periyodu belirlenir: makine çevresi vardiya sonunda, armatür ve tava üstleri daha seyrek ama düzenli, kanal içleri ise planlı duruşlarda.

Yöntem seçimi en az periyot kadar önemlidir. Basınçlı hava ile üfleyerek temizlik, tozu yok etmez; havalandırıp başka yüzeylere taşır ve kısa süreliğine tutuşabilir bir bulut oluşturur. Bu nedenle mümkün olan her yerde uygun nitelikte endüstriyel vakum ile emerek temizlik tercih edilmelidir. Yüksekte çalışılacaksa iş güvenliği önlemleri ayrıca planlanmalı, temizlik sırasında yakındaki sıcak işlemler durdurulmalıdır.

Planın sahada yaşaması için kayıt şarttır. Her temizlik turunun tarihi, yapan kişi, kapsanan bölüm ve tespit edilen olağandışı durumlar not edilmelidir. Sık yapılan hata, temizliğin yapıldığını sözlü olarak kabul edip kayda geçirmemektir. Denetimde ya da bir olay sonrası incelemede, yapılmış ama kaydı olmayan iş yapılmamış sayılır. Kayıt tutmak ayrıca hangi bölümde birikimin beklenenden hızlı olduğunu gösterir ve periyodun gerçek veriye göre ayarlanmasını sağlar.

Isı ve kıvılcım kaynaklarını kontrol altına almak

Yakıt tarafını yönetmek kadar ateşleme kaynaklarını sınırlamak da gerekir. Tekstil tesislerinde en sık karşılaşılan kaynaklar aşırı ısınan rulmanlar, kayan kayışlar, makineye kaçan metal parçalar, gevşek elektrik bağlantıları ve kurutma bölümlerindeki yüksek yüzey sıcaklıklarıdır. Bunların her biri bakım programına bağlanmadığında, toz birikimiyle buluştuğu anda yangını başlatabilir.

Önleyici bakımın yangın açısından anlamı, arızayı yangına dönüşmeden yakalamaktır. Rulman ve yatakların yağlama periyotlarına uyulması, kayış gerginliğinin kontrol edilmesi ve hammadde girişinde metal ayırıcıların düzenli kontrol edilmesi bu kapsamdadır. Elektrik tarafında panoların içinin temiz tutulması, bağlantıların sıkılığının kontrol edilmesi ve mümkünse termal kamera ile sıcak nokta taraması yapılması, gözle fark edilemeyen sorunları ortaya çıkarır.

Sıcak çalışma ayrı bir disiplin ister. Kaynak, taşlama ve kesme gibi işler üretim alanında yapılacaksa, işe başlamadan önce çevredeki toz temizlenmeli, yanıcı malzeme uzaklaştırılmalı, yakında uygun söndürücü bulundurulmalı ve iş bittikten sonra bir süre yangın gözcüsü bırakılmalıdır. Bu adımların bir sıcak çalışma izin formuyla kayda bağlanması, sorumluluğun belirsiz kalmasını önler. Sık yapılan hata, kısa süreli bakım işlerinde izin prosedürünü atlamaktır; oysa kısa iş, risk açısından uzun işten farklı değildir.

Statik elektrik de göz ardı edilmemesi gereken bir kaynaktır. Sentetik elyafların işlendiği bölümlerde ve kuru havada, malzeme akışı sırasında yük birikebilir. Makinelerin ve iletken kanalların topraklamasının periyodik olarak ölçülmesi, ortam nemi koşullarının izlenmesi ve topraklama bağlantılarının bakım sonrasında yeniden takıldığının kontrol edilmesi bu riski azaltır. Bakım ekiplerinin işi bitirdikten sonra topraklama kablolarını sökük bırakması, sahada sık karşılaşılan ve kolay gözden kaçan bir eksikliktir.

Söndürme ekipmanı seçimi ve yerleşimi

Tekstil tesislerinde söndürücü seçimi, bölümün yangın sınıfına göre yapılmalıdır. Elyaf, kumaş ve iplik gibi katı yanıcılar A sınıfı yangın oluşturur; elektrik panoları ve motorlar çevresinde ise elektrikli ekipmana uygun söndürücüler gerekir. Terbiye ve boyahanede kullanılan kimyasallar ve yağlar, bölüme özgü ek değerlendirme gerektirebilir. Bu nedenle tüm tesise tek tip söndürücü dağıtmak yerine, her bölüm için risk analizine dayalı bir seçim yapılmalıdır.

Yerleşimde temel ölçüt, söndürücünün ihtiyaç anında hızla ulaşılabilir olmasıdır. Söndürücülerin önü stok, palet veya bobinle kapatılmamalı, işaretlemeleri uzaktan görülebilmeli ve kaçış yolları üzerinde yönlendirici biçimde konumlandırılmalıdır. Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, söndürücülerin sayısı, yerleşimi ve bakımıyla ilgili genel çerçeveyi verir; tesisinize özgü uygulama için yönetmeliğin güncel metni ve yetkili bir uzman görüşü esas alınmalıdır.

Büyük üretim hollerinde taşınabilir söndürücüler tek başına yeterli olmayabilir. Yangın dolapları, otomatik algılama sistemleri ve tesisin büyüklüğüne göre sabit söndürme sistemleri birlikte değerlendirilir. Toz yoğun ortamlarda duman dedektörlerinin hatalı alarm üretmesi sık rastlanan bir sorundur; bu durumda dedektörü devre dışı bırakmak yerine algılama tipinin bölüme uygunluğu ve bakım sıklığı gözden geçirilmelidir.

Depolama ve bölümlendirme kuralları

Hammadde ve mamul depoları, tekstil tesislerinde yangın yükünün en yoğun olduğu alanlardır. Balyalar, bobinler ve kumaş topları sıkışık istiflendiğinde, yangın hem yayılır hem de söndürme ekiplerinin müdahalesi zorlaşır. İstiflemenin sprinkler başlıklarına ve aydınlatmaya belirli bir mesafe bırakacak şekilde yapılması, koridorların açık tutulması ve yangın dolaplarının önünün kapatılmaması temel kurallardır.

Üretim alanında bekleyen stokların sınırlandırılması da önemlidir. Vardiya için gereken miktarın üzerindeki malzemenin üretim hollerinde tutulması, yangın yükünü gereksiz yere artırır. Yarı mamul ara depolarının üretim alanından ayrılması, depolarla üretim arasındaki geçişlerde yangın kapılarının kapalı tutulabilir durumda olması ve bu kapıların önünün kapatılmaması, yangının bir bölümden diğerine geçmesini sınırlar.

Sık yapılan hatalardan biri, yangın kapılarının iş akışını kolaylaştırmak için takozla açık tutulmasıdır. Bu uygulama, binanın bölümlendirme mantığını fiilen ortadan kaldırır. Kapının açık kalması gerekiyorsa, alarmla birlikte kendiliğinden kapanan bir düzenek değerlendirilmeli ve bu düzeneğin çalıştığı periyodik olarak test edilmelidir. Depolama düzeninin de denetim günlerinde değil, rutin saha turlarında kontrol edilmesi gerekir. Bu turlarda kısa bir kontrol listesi kullanmak işi kolaylaştırır:

• Söndürücü ve yangın dolabı önleri açık mı?
• İstif yüksekliği sprinkler ve armatürlere yeterli mesafe bırakıyor mu?
• Koridorlar ve kaçış yolları boş mu?
• Yangın kapıları kapanabilir durumda ve önleri açık mı?
• Üretim alanında vardiya ihtiyacının üzerinde stok bekliyor mu?

Periyodik kontrol, tatbikat ve kayıt düzeni

Tüm bu önlemlerin denetimde ve gerçek bir olayda karşılık bulması, düzenli kontrol ve kayda bağlıdır. Söndürücülerin periyodik kontrolleri, yangın dolaplarının ve algılama sistemlerinin bakımları, acil aydınlatma ve yangın kapılarının testleri ayrı ayrı planlanmalıdır. Her cihaz için envanterde konumu, tipi, son kontrol tarihi ve bir sonraki kontrol tarihi açıkça görünmelidir. Söndürücü kontrollerinde TS ISO 11602 gibi ilgili standartların yaklaşımı genel çerçeveyi verir.

Tatbikat, tekstil tesislerinde ayrıca önem taşır. Geniş üretim holleri, gürültülü makineler ve vardiyalı çalışma, alarmın duyulması ve tahliyenin düzenli yapılması önünde gerçek engellerdir. Tatbikatlar farklı vardiyalarda yapılmalı, makinelerin güvenli biçimde durdurulma sırası prova edilmeli ve toplanma alanında sayım alıştırması yapılmalıdır. Her tatbikatın sonunda tespit edilen aksaklıklar yazılı hale getirilmeli ve sorumlusu belli bir aksiyona dönüştürülmelidir.

Kayıt tarafında en sık görülen sorun dağınıklıktır. Temizlik kayıtları bir klasörde, söndürücü etiketleri cihazların üzerinde, bakım raporları e-postada, tatbikat tutanakları başka bir dosyada durduğunda, denetim öncesi bu bilgileri toplamak günler alır. Tesis, cihaz ve kontrol bilgilerinin tek bir düzende tutulması, hem eksik kontrolleri zamanında fark etmeyi hem de denetimde istenen belgeyi hızla sunmayı sağlar.

Sonuç

Tekstil tesislerinde yangın güvenliği, söndürücü sayısını tamamlamakla bitmez. Elyaf ve toz birikimini düzenli ve doğru yöntemle temizlemek, ısı ve kıvılcım kaynaklarını bakım programına bağlamak, depolamayı ve bölümlendirmeyi korumak ve tüm bu işleri kayda geçirmek birlikte ele alınması gereken bir bütündür. Bu bütünün en zayıf halkası çoğu zaman yapılan işin değil, yapılmayan ya da kaydedilmeyen işin fark edilmemesidir.

Yangın Takip olarak, yangın güvenliği firmalarının cari, tesis, envanter ve periyodik kontrol bilgilerini tek yerden yönetebilmesi için çalışıyoruz; tekstil gibi yüksek riskli tesislerde bu düzen, bir sonraki kontrolün ve tatbikatın gözden kaçmamasına yardımcı olur.

İlgili yazılar

• Yangın algılama sistemi bakımı ne sıklıkla yapılmalı?
• Otellerde Yangın Güvenliği: Gereklilikler ve Denetim Hazırlığı
• Yangın Güvenliği Takip Programı