Yangın Söndürücü Nasıl Kullanılır? Adımları ve Sık Yapılan Hatalar

Bir yangının ilk otuz saniyesi, olayın küçük bir aksaklık mı yoksa bir hasar dosyası mı olacağını büyük ölçüde belirler. Tesiste söndürücü vardır, yerinde asılıdır, etiketi günceldir; buna rağmen olay anında kimse tüpü doğru kullanamaz. Yangın söndürücü nasıl kullanılır adımları çoğu işletmede tüpün üzerindeki etikette yazar, ama o etiket ilk kez alev görüldüğü anda okunmaya çalışılır. Panik anında hiç kimse etiket okumaz.

İkinci sorun, doğru kullanımın bir refleks değil bir karar zinciri olmasıdır. Söndürücüyü yerinden almadan önce yangının sınıfına, büyüklüğüne, ortamdaki dumana ve kaçış yolunun durumuna bakmak gerekir. Yanlış verilen bir müdahale kararı yangını söndürmez; çoğu zaman büyütür ve müdahale eden kişinin geri çekilme şansını ortadan kaldırır.

Bu yazı, yangın güvenliği hizmeti veren firmaların saha ekipleri ve işletmelerde yangın güvenliğinden sorumlu yöneticiler için hazırlandı. Kullanımın adımlarını, adım öncesi kararları ve müdahale sonrasında yapılması gerekenleri sırasıyla anlatıyor. Amaç dört kelimelik bir kısaltmayı ezberletmek değil; her adımın neden o sırada olduğunu göstermek.

Söndürücüyü Almadan Önce Verilmesi Gereken Üç Karar

Müdahale, tüpü kavramakla değil, üç hızlı kararla başlar. Bu kararlar birkaç saniye sürer ve müdahalenin güvenli olup olmayacağını belirler. Sahada en çok atlanan kısım da burasıdır; insanlar refleksle en yakın tüpe koşar, oysa asıl belirleyici olan tüpe koşmadan önceki değerlendirmedir.

Birinci karar, alarmın verilip verilmediğidir. Yangını gören kişi tek başına müdahale etmeye kalkarsa ve başarısız olursa, kaybedilen zaman geri gelmez. Önce ortamdaki insanların uyarılması, itfaiyenin haber alması ve tahliyenin başlatılması gerekir. Müdahale, tahliyenin alternatifi değil, tahliye başlarken yapılan paralel bir iştir.

İkinci karar, yangının taşınabilir bir söndürücüyle söndürülebilecek boyutta olup olmadığıdır. Taşınabilir söndürücüler başlangıç yangınları için tasarlanmıştır. Alev tavana ulaşmışsa, oda dumanla dolmaya başlamışsa, ısı yüzünden birkaç metre yaklaşmak mümkün değilse müdahale edilmez. Bu durumda yapılacak tek doğru iş kapıyı kapatıp bölgeyi terk etmektir.

Üçüncü karar, kaçış yolunun nerede olduğudur. Müdahale eden kişi her zaman kapıya ya da açık bir kaçış hattına sırtını değil, yüzünü alevlere ve arkasını çıkışa verecek şekilde konumlanmalıdır. Yangın ile çıkış arasında kalmak, sahada en sık görülen ve en ağır sonuç doğuran yerleşim hatasıdır. Karar verirken şu üç soruyu sırayla sorun:

• Alarm verildi mi, tahliye başladı mı?
• Yangın hâlâ başlangıç aşamasında mı, yoksa büyümüş mü?
• Geri çekilme yolum açık ve arkamda mı?

Yangın Söndürücü Nasıl Kullanılır? Adımları Sırasıyla

Üç karar verildikten sonra sıra fiziksel kullanıma gelir. Taşınabilir kuru kimyevi tozlu ve karbondioksitli söndürücülerin büyük bölümünde kullanım mantığı aynıdır: emniyeti kaldır, hedefi belirle, boşalt, yay. Adımların sırası tesadüfi değildir; her biri bir öncekinin oluşturduğu koşula dayanır.

Önce tüpü dik konumda taşıyın ve yangına makul bir mesafede durun. Emniyet pimini, mührü koparacak şekilde çekip çıkarın. Pim çekilmeden tetiğe basmak hiçbir sonuç vermez ve olay anında insanların en çok vakit kaybettiği noktalardan biridir. Pimi çekerken tetiğe basılı tutmayın; sıkışan pim çıkmaz.

Ardından hortumu ya da nozulu serbest bırakıp boştaki elinizle tutun. Karbondioksitli tüplerde nozulun plastik kısmından tutun, metal boruya dokunmayın; boşalma sırasında bu bölüm çok soğur ve temas yanığı yapar. Bu noktada kısa bir deneme sıkışı yapmak, tüpün gerçekten dolu olduğunu ve püskürmenin başladığını görmenizi sağlar. Yangının yanına ulaşıp tüpün boş olduğunu fark etmek, geri dönmek için zaman bırakmaz.

Sonra nişan alın. Söndürücü alevin kendisine değil, yanan maddenin dibine, yani yakıtın bulunduğu tabana yöneltilir. Alevin ucuna sıkmak yalnızca tozu havaya dağıtır; yangını besleyen yüzey el değmeden kalır. Tetiğe sonuna kadar ve kesintisiz basın, tüpü yarım bırakıp beklemeyin.

Son olarak süpürme hareketini uygulayın. Nozulu yanan yüzey boyunca soldan sağa, sağdan sola yavaşça gezdirin ve tüm tabanı örtün. Alevler söndükten sonra hemen sırtınızı dönmeyin; birkaç saniye bekleyip yeniden tutuşma olup olmadığını izleyin.

Mesafe, Duruş ve Yaklaşma Yönü

Adımların doğru sırası, yanlış bir konumlanmayla birlikte işe yaramaz. Söndürücünün etkili olduğu bir atış mesafesi vardır ve bu mesafe tüpün tipine, içeriğine ve boyutuna göre değişir. Değeri tahmin etmek yerine, tüpün üzerindeki etikette belirtilen mesafeyi bilerek işe başlayın; saha ekiplerinin kullandığı tüplerin etiketlerinin okunur durumda olması bu yüzden önemlidir.

Çok uzaktan sıkmak, söndürücü maddenin yanan yüzeye ulaşmadan dağılmasına yol açar. Tüp boşalır, yangın devam eder. Çok yakına sokulmak ise iki ayrı risk üretir: ısı nedeniyle geri çekilme imkânının kalmaması ve özellikle sıvı yakıt yangınlarında basınçlı akışın yanan sıvıyı etrafa sıçratmasıdır. Doğru mesafe, yüzeye ulaşabildiğiniz en uzak noktadır.

Duruş açısından iki kural değişmez. Birincisi, rüzgârı ya da hava akımını arkanıza almaktır. Açık alanda ve havalandırmanın güçlü olduğu iç mekânlarda akıntıya karşı sıkmak, tozu ya da gazı doğrudan müdahale edenin yüzüne getirir. İkincisi, alçalmaktır; dizüstü ya da yarı çömelmiş bir duruş hem sıcak duman katmanının altında kalmayı hem de yanan yüzeyin tabanına daha iyi nişan almayı sağlar.

Yaklaşma yönü, yangının cinsine göre de değişir. Akan ya da damlayan bir yakıt yangınında müdahale kaynaktan aşağıya doğru, yani akışın geldiği noktadan başlayarak yapılır. Düz zeminde yayılmış bir yangında ise en yakın kenardan başlayıp ileriye doğru ilerlemek, alev cephesini geri itmenizi sağlar. Ortadan başlamak yangını ikiye böler ve iki ayrı cephe yönetmek zorunda kalırsınız.

Yangın Sınıfına Göre Kullanım Farkları

Aynı adımlar her yangında birebir uygulanmaz, çünkü söndürücünün içindeki madde ile yanan madde uyumlu olmak zorundadır. Yangın sınıfları, tüplerin üzerinde harflerle gösterilir ve seçim bu harflere göre yapılır. Uyumsuz bir tüple müdahale etmek, en iyi ihtimalle sonuçsuz kalır; kötü ihtimalle yangını büyütür.

Katı madde yangınlarında, yani ahşap, kâğıt, tekstil gibi malzemelerin yandığı olaylarda su ve köpük esaslı söndürücüler ile çok maksatlı kuru kimyevi tozlu tüpler kullanılır. Bu yangınlarda yüzeydeki alev sönse bile için için yanma devam edebilir; bu nedenle soğutma ve sonrasında kontrol önemlidir.

Sıvı yakıt yangınlarında süpürme hareketi belirleyicidir. Basınçlı akışı doğrudan sıvının üzerine dik açıyla vermek sıçramaya yol açar. Yakıt yüzeyini kenardan başlayarak, akışı yüzeye teğet geçirerek örtmek gerekir. Elektrik tesisatı ve pano yangınlarında ise su ve köpük esaslı tüpler kullanılmaz; bu tür yangınlar için karbondioksitli ya da uygun kuru kimyevi tozlu söndürücüler tercih edilir ve mümkünse önce enerji kesilir.

Mutfaklardaki bitkisel ve hayvansal yağ yangınları ayrı bir sınıftır ve ayrı bir söndürücü ister. Bu yangınlarda amaç alevi dağıtmak değil, yüzeyi örterek oksijeni kesmek ve sıcaklığı düşürmektir. Toz ya da su kullanmak kızgın yağın patlayıcı biçimde sıçramasına yol açabilir. Tesiste hangi noktada hangi sınıf riskin bulunduğunu önceden çıkarmak, envanterdeki tüplerin doğru yere yerleştirilmesini sağlar. Cihazların uygunluğu için TS ISO 11602 gibi taşınabilir söndürücülere ilişkin standartlar ve Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik çerçeve oluşturur.

Kullanım Sırasında En Sık Yapılan Hatalar

Sahada tekrarlanan hatalar birbirine çok benzer ve neredeyse tamamı adımların sırasının bozulmasından kaynaklanır. Bu hataları bilmek, tatbikatlarda nelere odaklanılacağını da belirler.

En yaygın hata, alevin ucuna nişan almaktır. Görsel olarak doğru gelir, çünkü sönmesi istenen şey alevdir. Ancak alev yalnızca sonuçtur; kaynak, yanan maddenin yüzeyidir. Tabana yönelmeyen bir müdahalede tüp boşalır ve yangın kaldığı yerden devam eder.

İkinci sık hata, tetiğe kesik kesik basmaktır. Söndürücüyü "idareli kullanma" düşüncesiyle aralıklı sıkmak, yangının her aralıkta kendini toparlamasına izin verir. Taşınabilir söndürücülerin boşalma süresi zaten kısadır; bu süre bölünerek kullanıldığında hiçbir bölümü yeterli olmaz. Doğru yaklaşım, hedefi belirledikten sonra kesintisiz boşaltmaktır.

Üçüncü hata, konumla ilgilidir: kapıya sırtını dönmek, dar bir alanda yangının arkasına geçmek ya da tek çıkışı olan bir mekânda içeriye doğru ilerlemek. Dördüncü hata, tüpü ters ya da yatık tutmaktır; bazı söndürücü tipleri yatay konumda içeriği düzgün boşaltmaz. Beşinci hata, sönen yangını kontrol etmeden alanı terk etmektir. Sıkça görülen diğer noktalar şunlardır:

• Emniyet pimi çekilmeden tetiğe basmak ve tüpü arızalı sanmak
• Karbondioksitli tüpün metal borusundan tutup soğuk yanığı almak
• Kullanılmış tüpü, içinde basınç kaldığı düşünülerek yerine geri asmak
• Yangın sınıfına bakmadan en yakındaki tüple müdahaleye kalkışmak

Müdahaleden Sonra: Kullanılan Tüp Yerine Asılmaz

Yangın söndükten sonra iş bitmez. Kısmen bile kullanılmış bir söndürücü, artık güvenilir bir cihaz değildir. Tetiğe bir saniye basılmış olsa dahi tüpteki itici gaz kaçmaya başlar ve cihaz bir sonraki olayda beklenen performansı vermez. Kullanılmış tüp yerine geri asılmaz; dolum ve bakım için yetkili firmaya gönderilir, yerine dolu bir cihaz konur.

Bu aşama, yangın güvenliği hizmeti veren firmalar için bir operasyon işidir. Müşteri tesisinde boşalan bir tüp olduğunda hangi cihazın hangi noktadan alındığı, yerine hangi seri numaralı cihazın konduğu ve boşalan cihazın dolum sürecinin hangi aşamada olduğu kayıt altına alınmalıdır. Bu kayıt tutulmazsa envanter ile sahadaki gerçek durum birbirinden ayrılır; bir sonraki periyodik kontrolde yerinde olmayan cihazlar çıkar.

Olayın kendisi de kayda değer. Yangının nerede, ne zaman, hangi sınıfta çıktığı ve hangi tip söndürücüyle müdahale edildiği bilgisi, tesisin risk haritasını günceller. Aynı bölümde ikinci kez benzer bir yangın çıkıyorsa sorun söndürücüde değil, o bölümdeki süreçtedir. Bu bilgi olmadan alınacak önlem tahmine dayanır.

Son olarak müdahale eden kişinin durumu değerlendirilmelidir. Duman soluma, sıcak temas ve karbondioksitli tüplerde soğuk yanık, olay anında fark edilmeyebilir. Müdahaleye katılan personelin kontrol edilmesi ve olayın iş güvenliği kayıtlarına işlenmesi, denetim açısından da gereklidir.

Eğitim ve Tatbikat Olmadan Adımlar Kalıcı Olmaz

Bu adımların tamamı okunduğunda basittir. Sorun, alev görüldüğünde hatırlanmamasıdır. Yazılı prosedür ile davranış arasındaki mesafeyi kapatan tek şey, tekrarlanan uygulamalı tatbikattır. Yılda bir kez sunum izlemek bu mesafeyi kapatmaz.

Etkili bir tatbikatta personel tüpü eline alır, ağırlığını hisseder, pimi kendisi çeker ve kontrollü bir tepsi yangınına gerçekten müdahale eder. Tüpün beklenenden ağır olduğunu, boşalmanın sanılandan kısa sürdüğünü ve tozun görüşü kapattığını ancak uygulama sırasında öğrenirsiniz. Bu üç sürpriz, gerçek olayda tereddüde yol açan başlıca nedenlerdir.

Tatbikatın planlanmasında vardiya gerçeği gözetilmelidir. Yalnız gündüz vardiyasının katıldığı bir tatbikat, gece çıkacak bir yangın için hazırlık sağlamaz. Katılım listesinin, tarihin ve uygulanan senaryonun kayıt altına alınması hem eğitimin tekrarını planlamayı hem de denetim sırasında belge sunmayı mümkün kılar.

Tatbikat, tesisin fiziksel durumunu da test eder. Söndürücünün asılı olduğu noktaya önüne yığılmış malzeme yüzünden ulaşılamıyorsa, kabinin kilidi kayıpsa ya da cihazın etiketi okunmuyorsa bu ancak uygulamada ortaya çıkar. Tatbikat sonrası çıkan bu eksiklerin tek tek işlenip kapatılması, bir sonraki periyodik kontrolün yükünü de azaltır.

Kapanış

Yangın söndürücü kullanımı, ezberlenmiş bir kısaltmadan ibaret değildir. Müdahale kararını doğru vermek, konumlanmayı doğru kurmak, yangının sınıfına uygun cihazı seçmek ve olaydan sonra cihazı ile kaydı yerine oturtmak bir bütündür. Adımların herhangi birinin atlanması, geri kalanını da işlevsiz bırakır.

İşletme tarafında bu bütünlüğü ayakta tutan şey, cihazların ve kayıtların takip edilebilir olmasıdır. Hangi tesiste hangi cihaz var, hangisinin dolumu ne zaman, hangi tatbikat kime yapıldı sorularının cevabı dağınıksa, sahadaki hazırlık da dağınıktır. Yangın Takip ile yangın güvenliği firmalarının cari, tesis ve envanter bilgilerini, periyodik kontrol takvimini ve saha ekiplerinin işlerini tek yerden yönetmesini sağlıyoruz.

İlgili yazılar

• Köpüklü Yangın Söndürücü Nerede Kullanılır? — https://yangintakip.com/tr/blog/kopuklu-yangin-sondurucu-nerede-kullanilir-rehber
• Yangın söndürücü dolum süresi ne zaman gelir? (TS ISO 11602-2) — https://yangintakip.com/tr/blog/yangin-sondurucu-dolum-suresi-ts-iso-11602-2-rehberi
• Periyodik Bakım Yazılımı — https://yangintakip.com/tr/cozumler/periyodik-bakim-yazilimi