İşyerinde Yangın Söndürücü Bulundurmak Zorunlu mu? Mevzuat, Sorumluluk ve Denetim

Bir iş müfettişi ya da itfaiye denetim ekibi tesise geldiğinde ilk baktıkları şeylerden biri koridordaki kırmızı tüplerdir. Çoğu işletme sahibi için soru basittir: işyerinde yangın söndürücü bulundurma zorunluluğu gerçekten var mı, varsa kaç tane yeterli? Cevap evettir; ama zorunluluk yalnız tüpün duvarda asılı olmasıyla karşılanmaz. Tüpün türü, yeri, erişilebilirliği, bakımı ve bu bakımın kaydı da aynı yükümlülüğün parçasıdır.

Sahada en sık görülen tablo şudur: tesiste yeterli sayıda söndürücü vardır, fakat bir kısmının etiketi geçmiştir, bir kısmı raf arkasında kalmıştır, bir kısmı da mutfakta yanlış sınıf olarak durmaktadır. Denetimde eksik yazılan madde tüpün yokluğu değil, sistemin işlememesidir. Bu yazı, zorunluluğun hangi mevzuattan doğduğunu, sorumluluğun kimde olduğunu ve denetime hazır bir düzenin nasıl kurulacağını sırasıyla anlatıyor.

Yazı hem işletmelerde yangın güvenliğinden sorumlu tesis ve İSG yöneticileri hem de bu işletmelere dolum ve bakım hizmeti veren firmalar için yazıldı. İki taraf da aynı soruya farklı yerden bakar; ortak nokta, denetimde gösterilecek belgenin ve sahadaki tüpün birbirini tutmasıdır.

İşyerinde yangın söndürücü bulundurma zorunluluğu hangi mevzuata dayanır?

Zorunluluğun temel dayanağı Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmeliktir. Bu yönetmelik, kullanım amacı ne olursa olsun binalarda yangına karşı alınacak önlemleri düzenler ve taşınabilir söndürme cihazlarını bu önlemlerin ayrılmaz bir parçası olarak ele alır. Söndürücünün türü, sayısı ve yerleştirilmesi binanın kullanım sınıfına ve tehlike durumuna göre değerlendirilir. Yani bir ofis, bir depo ve bir üretim atölyesi için aynı cevap verilmez.

İkinci dayanak iş sağlığı ve güvenliği mevzuatıdır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu işverene acil durumlara, yangınla mücadeleye ve ilk yardıma hazırlıklı olma yükümlülüğü getirir. Bu kanuna bağlı olarak çıkarılan İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik acil durum planını, destek elemanlarını ve tatbikatı düzenler; İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik ise işyerinde uygun yangın söndürme ekipmanının bulunmasını, kolay ulaşılabilir olmasını ve işaretlenmesini ister.

Bu üç katmanı birlikte okumak gerekir. Yangın yönetmeliği binanın fiziksel donanımını, İSG mevzuatı ise o donanımı kullanacak organizasyonu tarif eder. Tüpü asıp acil durum planına yazmayan, destek elemanlarına kullanımını göstermeyen bir işletme, bir katmanda uyumlu görünse bile diğerinde eksik kalır. Denetimde soruların iki taraftan birden gelmesinin nedeni budur.

• Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik: cihazın varlığı, türü, yerleşimi ve bakımı.
• 6331 sayılı Kanun: işverenin genel hazırlık yükümlülüğü.
• İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik: plan, ekip ve tatbikat.
• İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği: ekipmanın erişilebilirliği ve işaretlenmesi.

Zorunluluk hangi işyerlerini kapsar?

Kısa cevap: fiilen tüm işyerlerini. Yangın yönetmeliği binaları kullanım amacına göre sınıflandırır; konut dışındaki hemen her kullanım, yani büro, ticaret, depolama, endüstriyel, konaklama ya da toplanma amaçlı yapılar bu kapsamdadır. Çalışan sayısı az olan küçük bir dükkân da, yüzlerce kişinin çalıştığı bir fabrika da söndürücü bulundurmakla yükümlüdür. Fark, cihazın niteliğinde ve sayısındadır.

İşyerinin kiracı olması yükümlülüğü ortadan kaldırmaz. Sık karşılaşılan bir yanılgı, ortak alanlardaki söndürücülerin bina yönetimine, bağımsız bölüm içindekilerin ise kimseye ait olmadığı düşüncesidir. İşverenin İSG yükümlülüğü kendi çalışma alanını kapsar; kiraladığı bölümdeki çalışanların yangına müdahale edebilmesini sağlamak onun sorumluluğundadır. Ortak alanlar için bina yönetimiyle yazılı bir görev paylaşımı yapmak, denetimde kimin neyden sorumlu olduğunu netleştirir.

Tehlike sınıfı da kapsamı belirleyen ikinci unsurdur. Az tehlikeli bir büroda yeterli görülen düzen, çok tehlikeli sınıftaki bir kimya deposunda yetersiz kalır. Bu nedenle "bizde de şu kadar tüp var" diye komşu işletmeyi örnek almak yanıltıcıdır. İşletmenin kendi risk değerlendirmesi, hangi alanda ne tür yangın çıkabileceğini ve buna hangi söndürücünün cevap vereceğini ortaya koymalıdır.

Kaç adet söndürücü gerekir ve nereye konur?

Sayı sorusu işletmelerin en çok merak ettiği, ama en az tek cümleyle cevaplanabilecek sorudur. Yangın yönetmeliği, gerekli söndürücü miktarını alanın büyüklüğüne ve tehlike sınıfına bağlar; ayrıca her kat ve bölüm için ayrı değerlendirme ister. Genel bir kural olarak, bir kişinin herhangi bir noktadan en yakın söndürücüye kısa sürede ulaşabilmesi hedeflenir. Kesin sayı, yönetmeliğin ilgili hükümleri ve işletmenin tehlike sınıfı birlikte uygulanarak hesaplanmalıdır; bu hesabın yetkin bir kişiye yaptırılması ve yazılı hale getirilmesi, denetimde en güçlü dayanaktır.

Yerleşimde dikkat edilecek noktalar sahada tekrar tekrar aynı hataları üretir. Söndürücü, kaçış yolları üzerinde ve özellikle kat çıkışlarına yakın noktalarda bulunmalıdır; böylece müdahale eden kişi arkasında bir çıkış bırakır. Tüp, önü kapatılmayacak, kolay görülecek ve kolay alınacak bir yükseklikte asılmalıdır. Palet, koli ya da mobilya arkasında kalan bir söndürücü, kâğıt üzerinde vardır ama yangın anında yoktur.

• Önce kat planı üzerinde her tüpün yerini işaretleyin ve numaralandırın.
• Ardından her noktanın kaçış yoluna ve çıkışa yakınlığını kontrol edin.
• Son olarak işaretleme levhalarının uzaktan görülebildiğini, tüpün önünün boş olduğunu yerinde doğrulayın.

Plan değiştiğinde yerleşim de değişmelidir. Raf düzeni değişen bir depo, bölme duvarı eklenen bir ofis ya da yeni bir makine hattı kurulan atölye, eski yerleşimin artık geçerli olmadığı anlamına gelebilir. Bu değişiklikleri yerleşim planına işlemeyen işletmeler denetimde plan ile saha arasında uyumsuzlukla karşılaşır.

Doğru söndürücü türünü seçmek

Zorunluluğu yerine getirmek için doğru türde cihazın doğru yerde olması gerekir. Söndürücüler, söndürdükleri yangın sınıfına göre ayrılır ve taşınabilir cihazlar için TS EN 3 standart serisi esas alınır. Katı maddelerin yandığı alanlarda çok amaçlı kuru kimyevi tozlu ya da köpüklü cihazlar, elektrik panoları ve bilgi işlem odalarında karbondioksitli cihazlar, endüstriyel mutfaklarda ise yağ yangınlarına uygun cihazlar tercih edilir.

Sahada yapılan tipik hata, tüm tesise tek tip tüp almaktır. Kuru kimyevi tozlu cihaz geniş bir yangın yelpazesine cevap verir, bu doğrudur; ama bir sunucu odasında kullanıldığında ekipmana ciddi temizlik ve hasar maliyeti bırakabilir. Endüstriyel mutfakta ise yağ yangınına uygun olmayan bir cihazla müdahale, yanan yağı sıçratarak durumu kötüleştirebilir. Tür seçimi, alanın içindeki yanıcı malzemeye göre yapılır, satın alma kolaylığına göre değil.

Tür seçimini yaparken şu soruları sırayla sormak işe yarar:

• Bu alanda yanabilecek başlıca malzeme nedir: katı, sıvı, gaz, metal ya da pişirme yağı?
• Enerjili elektrik ekipmanı var mı ve müdahale sırasında kesilebilir mi?
• Söndürme maddesinin kalıntısı alandaki ekipmana zarar verir mi?
• Alanı kullanan kişiler bu cihazı taşıyıp kullanabilecek durumda mı?

Bu soruların cevapları yazılı risk değerlendirmesine işlenmelidir. Denetçi "neden burada bu tip cihaz var?" diye sorduğunda gösterilecek gerekçe, bu değerlendirmedir.

Bakım, dolum ve etiket: zorunluluğun görünmeyen yarısı

Bir söndürücünün duvarda asılı olması, çalışır durumda olduğunu göstermez. Yangın yönetmeliği, taşınabilir söndürücülerin periyodik olarak kontrol ve bakımdan geçirilmesini ister; bakımın uygulaması için TS ISO 11602 standardı referans alınır. Pratikte bu, belirli aralıklarla yapılan görsel kontrol, yetkili firma tarafından yapılan periyodik bakım ve cihazın ömrü boyunca belirli dönemlerde yapılan basınç testi anlamına gelir.

Kullanıcı düzeyindeki kontrol, işletmenin kendi personeliyle yapabileceği bir iştir ve genellikle aylık yapılır. Kontrol edilecek noktalar basittir ama atlanması kolaydır:

• Tüp yerinde mi, önü açık mı, işaret levhası görünüyor mu?
• Emniyet pimi ve mühür yerinde mi?
• Basınçlı cihazlarda manometre ibresi yeşil bölgede mi?
• Gövdede ezik, pas, çatlak ya da hortumda yırtık var mı?
• Etiketteki son bakım tarihi geçmiş mi?

Yetkili bakım ise ayrı bir iştir: cihazın açılması, söndürme maddesinin ve parçaların kontrolü, gerekiyorsa dolum ve yeni etiketin takılması. Etiket, cihazın bir sonraki bakım tarihini ve bakımı yapan firmayı gösterir. Denetimde en çok eksik yazılan konu, tarihi geçmiş etiketlerdir; çünkü tüpler dağınık konumdadır ve hangisinin ne zaman bakıma gireceğini tek bir listeden görmek çoğu işletmede mümkün değildir.

Kullanılan bir söndürücü, ne kadar az boşaltılmış olursa olsun, dolum için yetkili firmaya gönderilmelidir. Yarım kalmış bir tüpü yerine asmak, bir sonraki yangında basıncı düşmüş bir cihazla karşılaşmak demektir.

Denetimde neler sorulur ve hangi belgeler hazır olmalı?

İşyerinde yangın söndürücü bulundurma zorunluluğunun denetimdeki karşılığı, sahadaki cihazların belgelerle doğrulanabilmesidir. İş müfettişi, itfaiye ya da sigorta eksperi farklı açılardan bakar ama benzer belgeleri ister. Tesiste bir cihazın bulunması, onun ne zaman bakımdan geçtiğini, kimin bakımını yaptığını ve kimin kullanabileceğini göstermez; bunları gösteren kayıtlardır.

Hazır tutulması gereken temel belgeler şunlardır:

• Söndürücü envanteri: her cihazın numarası, türü, kapasitesi ve bulunduğu yer.
• Periyodik bakım kayıtları ve bakımı yapan firmanın bilgileri.
• Kullanıcı düzeyindeki aylık kontrol çizelgeleri.
• Acil durum planı ve söndürme ekibindeki destek elemanlarının listesi.
• Tatbikat kayıtları ve destek elemanlarının aldığı eğitimin belgeleri.

Denetçiler çoğu zaman örnekleme yapar: listeden birkaç cihaz seçer ve sahada bulup etiketini kontrol eder. Envanterde yazan yerde cihaz yoksa ya da etiketteki tarih kayıttaki tarihle tutmuyorsa, kayıt sisteminin güvenilirliği sorgulanır. Bu nedenle envanterin tüp yeri değiştiğinde güncellenmesi, bakım sonrası etiket tarihlerinin kayda işlenmesi gerekir.

Sigorta açısından da tablo benzerdir. Bir hasar sonrasında, yangına müdahale ekipmanının bakımlı olup olmadığı sorgulanabilir. Bakım kaydı olmayan bir işletme, olay sırasında cihazların çalışır durumda olduğunu kanıtlamakta zorlanır.

Sorumluluk kimde: işveren, bakım firması ve çalışanlar

Zorunluluğun sahibi işverendir. Söndürücüleri temin etmek, bakımını yaptırmak, çalışanları eğitmek ve acil durum planını hazırlamak işverenin yükümlülüğündedir. Bu yükümlülük bir bakım firmasıyla sözleşme yapılarak devredilmiş olmaz; firma bakımı yapar, ama bakımın zamanında yapılıp yapılmadığını takip etmek işletmenin görevidir.

Bakım firmasının sorumluluğu ise yaptığı işin doğruluğu ve kaydıdır. Firma, bakımı standarda uygun biçimde yapmak, etiketi doğru bilgilerle takmak ve işletmeye yapılan işin dökümünü vermekle yükümlüdür. Uygulamada firmaların en zorlandığı nokta, çok sayıda cari ve tesiste dağınık duran yüzlerce cihazın bakım tarihlerini izlemektir. Bir müşterinin tüplerinin bakım zamanı geldiğinde bunu firma değil de müfettiş fark ediyorsa, hizmet ilişkisinde bir boşluk vardır.

Çalışanların rolü de hafife alınmamalıdır. İSG mevzuatı, acil durumlarda görev alacak destek elemanlarının belirlenmesini ve eğitilmesini ister. Destek elemanı, söndürücüyü sadece tanımakla kalmamalı, tatbikatta fiilen kullanmış olmalıdır. Tüpün nerede olduğunu bilen ama pimi hiç çekmemiş bir personel, gerçek bir olayda kritik saniyeleri kaybeder.

• İşveren: temin, bakımın takibi, eğitim ve plan.
• Bakım firması: standarda uygun bakım, doğru etiket ve iş kaydı.
• Destek elemanları: cihazın yerini bilmek, kullanabilmek, aylık kontrole katılmak.

Sık yapılan hatalar ve nasıl önlenir

İlk hata, zorunluluğu bir kerelik bir satın alma işi gibi görmektir. Tesis açılırken alınan tüpler yıllar içinde hem bakım dışı kalır hem de değişen yerleşime uymaz hale gelir. Söndürücü, periyodik kontrolü olan bir envanter kalemidir; satın alındığı gün değil, her bakım döneminde yeniden gözden geçirilir.

İkinci hata, kaydı bakım firmasına bırakmaktır. Firma değiştiğinde ya da firmanın arşivi düzensiz olduğunda, işletmenin elinde geçmişe dönük hiçbir kayıt kalmaz. İşletme kendi envanterini ve bakım geçmişini kendisi de tutmalıdır. Bakım firması açısından da aynısı geçerlidir: her carinin cihazlarını tek tek, tarihiyle ve konumuyla kayıt altına almak, hem planlamayı hem de müşteriye verilen güvenceyi güçlendirir.

Üçüncü hata, tatbikatı söndürücüden ayırmaktır. Birçok işletme tahliye tatbikatını yapar ama söndürücü kullanımını uygulamalı olarak göstermez. Oysa acil durum planında söndürme ekibi tanımlanmışsa, bu ekibin cihazı kullanabildiği tatbikatla gösterilmelidir.

• Önce mevcut tüm cihazların envanterini çıkarın ve her birine numara verin.
• Ardından her cihazın bir sonraki bakım tarihini tek bir listede toplayın.
• Son olarak aylık kontrol ve yıllık tatbikatı takvime bağlayın ve sonuçlarını kaydedin.

Sonuç

İşyerinde yangın söndürücü bulundurmak zorunludur; ancak mevzuatın istediği, duvardaki tüpten fazlasıdır. Doğru türde, doğru yerde, bakımlı ve kaydı tutulan cihazlar ile bu cihazları kullanabilen bir ekip birlikte zorunluluğu karşılar. Denetimde sorun çıkaran nokta çoğunlukla cihazın yokluğu değil, sahadaki durumla kayıtların birbirini tutmamasıdır.

Bu düzeni kurmanın en sağlam yolu, söndürücüleri bir envanter olarak yönetmektir: her cihazın yeri, türü ve bakım tarihi tek bir yerden görülmeli, bakım zamanı yaklaşan cihazlar önceden fark edilmelidir. Yangın Takip olarak geliştirdiğimiz yazılım, yangın güvenliği firmalarının carilerini, tesislerdeki cihazları ve periyodik kontrolleri tek yerden izlemesi için tam da bu ihtiyaca göre tasarlandı.

İlgili yazılar

• İşyerlerinde yangın tatbikatı zorunlu mu? Mevzuat ve periyot — https://yangintakip.com/tr/blog/isyerlerinde-yangin-tatbikati-zorunlulugu-mevzuat-ve-periyot
• İşletmeler İçin Yangın Güvenliği Yasal Zorunlulukları — https://yangintakip.com/tr/blog/isletmeler-icin-yangin-guvenligi-yasal-zorunluluklar
• Tetkik ve Raporlama — https://yangintakip.com/tr/cozumler/tetkik-ve-raporlama