Yangın Söndürücü Sayısı Nasıl Hesaplanır? Yönetmeliğe Göre Adım Adım Rehber

Yeni bir tesisin keşfine gidiyorsunuz ya da bir müşteriniz denetimden önce arıyor: "Bizde kaç tüp olması gerekiyor?" Soru basit görünür, ama cevabı tek bir rakam değildir. Yangın söndürücü sayısı nasıl hesaplanır sorusunun yanıtı; alanın büyüklüğüne, o alanın tehlike sınıfına, katların ve bölümlerin dağılımına ve cihazlara ulaşma mesafesine birlikte bakmayı gerektirir.

Sahada sık görülen durum, sayının göz kararı belirlenmesidir. Her kata iki tüp konur, köşeler doldurulur, iş bitmiş sayılır. Oysa denetimde sorulan şey "tüp var mı" değil, "sayı ve dağılım yönetmeliğe uygun mu"dur. Metrekareye göre yeterli olan bir tesis, ulaşma mesafesi yüzünden yetersiz çıkabilir; ya da doğru sayıda cihaz, yanlış tipte seçildiği için işe yaramayabilir.

Bu yazıda hesabın mevzuattaki dayanağını, tehlike sınıfının nasıl belirleneceğini, adım adım hesap yöntemini, ulaşma mesafesi kontrolünü, tip seçimini ve sık yapılan hataları ele alıyoruz. Amaç, her tesis için savunulabilir, yazılı ve tekrar kontrol edilebilir bir sayı ortaya koymaktır.

Yangın söndürücü sayısı nasıl hesaplanır: mevzuattaki dayanak

Hesabın temeli Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'in taşınabilir söndürme cihazlarını düzenleyen 99. maddesidir. Maddenin ilk fıkrası genel ilkeyi koyar: taşınabilir söndürme cihazlarının tipi ve sayısı, mekânlarda var olan durum ve risklere göre belirlenir. Yani yönetmelik, sayıyı tek başına bir formüle bırakmaz; riskin değerlendirilmesini şart koşar.

Somut ölçü ikinci fıkradadır. Düşük tehlike sınıfında her 500 m², orta tehlike ve yüksek tehlike sınıfında her 250 m² yapı inşaat alanı için 1 adet olmak üzere, uygun tipte 6 kg'lık kuru kimyevi tozlu veya eşdeğeri gazlı söndürme cihazı bulundurulması gerekir. Hesapta kullanacağınız temel oran budur. Dikkat edilmesi gereken iki ifade var: "yapı inşaat alanı" ve "6 kg'lık veya eşdeğeri". İlki hesabın alan üzerinden yapıldığını, ikincisi oranın 6 kg'lık bir cihaz esas alınarak kurulduğunu gösterir.

Üçüncü fıkra ek bir yükümlülük getirir: otoparklarda, depolarda, tesisat dairelerinde ve benzeri yerlerde ayrıca tekerlekli tip söndürme cihazı bulundurulması mecburidir. Buradaki "ayrıca" kelimesi önemlidir. Tekerlekli cihaz, metrekare hesabından çıkan taşınabilir cihazların yerine geçmez; onlara eklenir. Dördüncü fıkra ise yerleşimi düzenler ve söndürme cihazlarına ulaşma mesafesinin en fazla 25 metre olacağını söyler. Sayı hesabı bu dört fıkra birlikte okunmadan tamamlanmış sayılmaz.

Tehlike sınıfını doğru belirlemek

Oranın 500 m² mi yoksa 250 m² mi olacağını tehlike sınıfı belirler. Bu yüzden hesaba metrekareyle değil, sınıflandırmayla başlamak gerekir. Yönetmeliğin 19. maddesi tehlike sınıfının binanın özelliklerine ve binada yürütülen işlemin ve faaliyetlerin niteliğine bağlı olarak belirleneceğini söyler ve üç sınıf tanımlar: düşük, orta ve yüksek tehlikeli yerler.

Tanımlar şöyledir. Düşük tehlikeli yerler, düşük yangın yüküne ve yanabilirliğe sahip malzemelerin bulunduğu, en az 30 dakika yangına dayanıklı ve tek bir kompartıman alanı 126 m²'den büyük olmayan yerlerdir. Orta tehlikeli yerler, orta derecede yangın yüküne ve yanabilirliğe sahip yanıcı malzemelerin bulunduğu yerlerdir. Yüksek tehlikeli yerler ise yüksek yangın yüküne ve yanabilirliğe sahip, yangının çabucak yayılarak büyümesine sebep olacak malzemelerin bulunduğu yerlerdir. Kullanım alanlarına ait örnekler yönetmeliğin Ek-1/A, Ek-1/B ve Ek-1/C listelerinde verilir.

Sahada en çok gözden kaçan nokta, düşük tehlike sınıfının sanıldığından dar olmasıdır. Ek-1 listelerinde hastaneler, oteller, konutlar, lokantalar, okullar ve bürolar orta tehlike sınıfının ilk grubunda yer alır; okul ve büroların yalnızca belirli alanları düşük tehlike listesinde geçer. Otoparklar ve çamaşırhaneler de orta tehlike sınıfındadır. Bu nedenle "bizimki sadece ofis, düşük tehlikedir" varsayımıyla 500 m² oranını kullanmak, çoğu durumda eksik cihazla sonuçlanır. Emin olmadığınız bir kullanım için Ek-1 listelerine bakın; sınıfı yine de netleştiremiyorsanız daha sıkı olan 250 m² oranını esas alın ve bu tercihinizi gerekçesiyle kayda geçirin.

Adım adım hesap yöntemi

Hesabı tek seferde bina geneline yapmak yerine bölüm bölüm kurmak, hem daha doğru sonuç verir hem de denetimde savunmayı kolaylaştırır. Önerilen sıra şöyledir:

• Önce binanın kat ve bölüm listesini çıkarın; her bölümün yapı inşaat alanını projeden veya ruhsat belgelerinden alın.
• Ardından her bölümün kullanım amacını yazın ve Ek-1 listelerine göre tehlike sınıfını belirleyin.
• Sonra her bölümün alanını, sınıfına karşılık gelen orana bölün: düşük tehlikede 500'e, orta ve yüksek tehlikede 250'ye.
• Küsuratlı çıkan sonucu yukarı yuvarlayın.
• Otopark, depo ve tesisat dairesi gibi alanlar için tekerlekli cihazı ayrı bir satır olarak ekleyin.
• Son olarak her kat planı üzerinde 25 metre ulaşma mesafesini kontrol edin ve gerekiyorsa sayıyı artırın.

Yukarı yuvarlamanın gerekçesi basittir: yönetmelik "her 250 m² için 1 adet" der. 1.200 m²'lik orta tehlike sınıfındaki bir büro katında bölme işlemi 4,8 sonucunu verir. Dördüncü cihazdan sonra kalan alan da bir cihazın karşılaması gereken alandır; bu yüzden sonuç 5 cihazdır. Aşağı yuvarlamak, kalan alanı korumasız bırakmak anlamına gelir ve denetimde savunulamaz.

Aynı mantık bölümlere de uygulanır. Bir binada 600 m²'lik bir üretim alanı ile 300 m²'lik bir büro bölümü varsa, ikisini toplayıp tek bir bölme yapmak yerine her birini ayrı hesaplamak daha güvenlidir. Hem cihazlar gerçekten ihtiyaç duyulan yere dağılır hem de her bölüm için ayrı cihaz tipi seçme imkânı doğar. Bu yöntemin kaydı, ileride tadilat veya kullanım değişikliği olduğunda hangi satırın güncelleneceğini de gösterir.

25 metre ulaşma mesafesi sayıyı nasıl değiştirir

Metrekare hesabı bir alt sınır verir; ulaşma mesafesi ise o sayının yetip yetmediğini sınar. Yönetmeliğin 99. maddesinin dördüncü fıkrası, söndürme cihazlarına ulaşma mesafesinin en fazla 25 metre olacağını açıkça belirtir. Bu, tesisin herhangi bir noktasında bulunan kişinin en yakın cihaza en fazla 25 metre yürüyerek ulaşabilmesi demektir.

Uzun ve dar yapılarda bu kural, metrekare hesabından daha belirleyici olur. Örneğin uzun bir koridor boyunca dizilmiş bölümler, geniş bir depo ya da parçalı bir üretim alanı düşünün. Alan hesabı iki cihaz verse bile, bu iki cihaz koridorun iki ucuna konduğunda ortadaki bölümlerden birine ulaşma mesafesi 25 metreyi aşabilir. Böyle bir durumda sayıyı artırmak dışında bir seçenek yoktur.

Kontrolü kat planı üzerinde yapmak en sağlıklı yoldur. Her cihazın konumunu işaretleyin, ardından planın en uzak köşelerinden en yakın cihaza gerçek yürüme yolunu ölçün. Burada kuş uçuşu mesafe değil, duvarlar, raflar ve kapılar dolaşılarak yürünen yol esas alınmalıdır. Mesafeyi aşan her nokta için ya mevcut cihazların yerini değiştirin ya da yeni bir cihaz ekleyin. Hangi gerekçeyle ek cihaz konduğunu plan üzerinde not etmek, ileride "bu tüp neden burada" sorusunun cevabını hazır tutar.

Doğru sayı kadar doğru tip

Doğru sayıda cihaz, yanlış tipte seçildiğinde yangına müdahalede işe yaramayabilir. Yönetmeliğin 99. maddesinin birinci fıkrası tipi yangın sınıfına bağlar. A sınıfı yangın çıkması muhtemel yerlerde öncelikle çok maksatlı kuru kimyevi tozlu veya sulu, B sınıfı yangın çıkması muhtemel yerlerde öncelikle kuru kimyevi tozlu, karbondioksitli veya köpüklü, C sınıfı yangın çıkması muhtemel yerlerde öncelikle kuru kimyevi tozlu veya karbondioksitli, D sınıfı yangın çıkması muhtemel yerlerde ise öncelikle kuru metal tozlu söndürme cihazları bulundurulur.

Aynı fıkra hastanelerde, huzurevlerinde, anaokullarında ve benzeri yerlerde sulu veya temiz gazlı söndürme cihazlarının tercih edilmesi gerektiğini de belirtir. Bunun pratik anlamı şudur: bu tür tesislerde metrekare hesabı 6 kg'lık kuru kimyevi tozlu cihaz esas alınarak yapılsa bile, sahaya konacak cihazın tipi kullanıcı profiline göre seçilmelidir. Toz bulutunun hasta, yaşlı veya küçük çocuklar üzerindeki etkisi ve temizlik yükü bu tercihin arkasındaki mantıktır.

Tip seçimini bölüm bazında yapmak, hesap tablosunu da netleştirir. Büro bölümü için çok maksatlı kuru kimyevi tozlu cihaz, sunucu veya elektrik panosu bulunan oda için karbondioksitli cihaz, mutfak için o riske uygun bir cihaz gibi seçimler, her satırda ayrı ayrı yazılmalıdır. Farklı tipte cihazların eşdeğerliğine karar verirken üretici belgelerine ve cihaz etiketindeki bilgilere bakın; eşdeğerliği göz kararı kabul etmeyin.

Tekerlekli cihaz gerektiren alanlar

Otoparklar, depolar, tesisat daireleri ve benzeri yerler, hesapta ayrı bir başlık olarak ele alınmalıdır. Yönetmelik bu alanlarda tekerlekli tip söndürme cihazının ayrıca bulundurulmasını mecburi tutar. Bu, taşınabilir cihazların sayısını azaltmaz; metrekare hesabından çıkan taşınabilir cihazlar yerinde durur, tekerlekli cihaz bunlara eklenir.

Sahada iki hata sık görülür. Birincisi, tekerlekli cihazın taşınabilir cihazların yerine sayılmasıdır: "Otoparkta büyük tüp var, küçüklere gerek yok" yaklaşımı yönetmeliğin "ayrıca" ifadesiyle çelişir. İkincisi, tesisat dairelerinin unutulmasıdır. Kazan dairesi, jeneratör odası, pompa odası gibi alanlar çoğu zaman hesap tablosunda ayrı satır olarak yer almaz ve tekerlekli cihaz şartı gözden kaçar.

Tekerlekli cihazın yerini seçerken erişim yolunu da düşünün. Bu cihazlar ağırdır; eşik, basamak veya dar geçit bulunan bir noktaya konduklarında müdahale anında hareket ettirilemeyebilirler. Cihazı alanın girişine yakın, düz zeminli ve çevresi boş tutulan bir noktaya yerleştirmek, sayının kâğıt üzerinde değil sahada da işe yaramasını sağlar.

Sık yapılan hesap hataları

Hesaplamada karşılaşılan hataların çoğu, yönetmeliğin bir fıkrasının diğerlerinden bağımsız okunmasından kaynaklanır. Denetim öncesinde tabloyu şu başlıklara göre gözden geçirin:

• Tehlike sınıfını varsayımla belirlemek. Büro, okul, otel gibi kullanımları düşük tehlike kabul edip 500 m² oranını kullanmak, Ek-1 listeleriyle çoğu zaman uyuşmaz.
• Küsuratı aşağı yuvarlamak. Kalan alan da bir cihazın karşılaması gereken alandır.
• Bina alanını tek seferde bölmek. Farklı sınıftaki bölümler tek bir oranla hesaplandığında bazı bölümler eksik kalır.
• Ulaşma mesafesini atlamak. Metrekareye göre yeterli sayı, 25 metre kontrolünde yetersiz çıkabilir.
• Tekerlekli cihazı taşınabilir cihazın yerine saymak.
• Kullanım değişikliğinden sonra hesabı güncellememek. Bir depo alanının üretime ya da bir büronun arşive dönüşmesi, sınıfı ve dolayısıyla sayıyı değiştirebilir.

Bu hataların ortak noktası, hesabın yazılı olarak tutulmamasıdır. Hangi bölüm, hangi alan, hangi sınıf, hangi oran ve kaç cihaz sorularının cevabı tek bir tabloda durmadığında, her denetimde veya her tadilatta hesap baştan ve farklı sonuçlarla yapılır. Tabloyu hazırlayan kişinin adını ve tarihini de eklemek, hesabın ne zaman ve kimin değerlendirmesiyle yapıldığını gösterir.

Hesaptan sonra: envanter ve periyodik kontrol

Doğru sayı bulunduktan sonra iş bitmez; o sayının sahada korunması gerekir. Cihazlar bakıma gider, yer değiştirir, dolum için alınır ve bazen geri konmaz. Hesap tablosunda beş cihaz görünen bir katta sahada dört cihaz bulunuyorsa, hesap doğru olsa bile tesis uyumsuzdur.

Bu yüzden hesap tablosunu bir envanterle eşleştirmek gerekir. Her cihaz için konum, tip, kapasite, son dolum ve bakım tarihi ile bir sonraki periyodik kontrol tarihi kayıt altında tutulmalıdır. Periyodik kontrol sırasında teknisyen yalnız cihazın durumunu değil, hesap tablosundaki konumda bulunup bulunmadığını da doğrulamalıdır. Dolum için alınan cihazın yerine yedek cihaz konup konmadığı da aynı kontrolde görülür.

Tatbikatlar da bu kontrolün doğal bir parçasıdır. Tatbikat sırasında personelin en yakın cihaza ne kadar sürede ulaştığını gözlemlemek, 25 metre kuralının kâğıt üzerinde değil gerçekte sağlanıp sağlanmadığını gösterir. Erişimi zor çıkan noktalar, bir sonraki hesap güncellemesinde ele alınacak somut bulgulardır.

Sonuç

Yangın söndürücü sayısını doğru hesaplamak, yönetmeliğin 99. maddesini bir bütün olarak uygulamak demektir: tehlike sınıfına göre oran, bölüm bölüm hesap, yukarı yuvarlama, 25 metre ulaşma mesafesi kontrolü, yangın sınıfına uygun tip seçimi ve gereken alanlarda tekerlekli cihaz. Bu adımlar yazılı bir tabloda toplandığında, sayı her denetimde aynı gerekçeyle savunulabilir hale gelir.

Hesap bir kez yapılır, ama korunması süreklidir. Yangın Takip olarak, yangın güvenliği firmalarının cari, tesis ve cihaz envanterini, periyodik kontrol ve dolum tarihlerini tek yerde tuttuğu bir sistem sunuyoruz; böylece hesap tablosundaki her cihazın sahada gerçekten yerinde ve güncel olup olmadığı izlenebilir.

İlgili yazılar

• Yangın Söndürücü Nasıl Kullanılır? 4 Adımda Doğru Müdahale — https://yangintakip.com/tr/blog/yangin-sondurucu-nasil-kullanilir-adimlari
• Yangın söndürücü dolum süresi ne zaman gelir? (TS ISO 11602-2) — https://yangintakip.com/tr/blog/yangin-sondurucu-dolum-suresi-ts-iso-11602-2-rehberi
• Periyodik Bakım Yazılımı — https://yangintakip.com/tr/cozumler/periyodik-bakim-yazilimi